ตำราปลูกต้นไม้ตามทิศ

| | 0 Comments

ตามประเพณีนิยมของคนโบราณ มักจะปลูกต้นไม้ที่เป็นมงคลไว้ในบริเวณบ้าน และให้ตรงตามทิศ ตำราปลูกต้นไม้ตามทิศนี้มีตำราของเก่าที่แต่งไว้ ไม่ทราบว่าเป็นของผู้ใด ผู้เขียนเห็นว่าเป็นประโยชน์สมควรจะรักษาต้นฉบับไว้ จึงขอผนวกไว้ในเล่มนี้ด้วย เพราะเป็นเรื่องเกี่ยวกับต้นไม้เหมือนกัน จักกล่าวพรรณหมู่ไม้         ให้ปลูกไว้รอบเคหา ปลูกไว้โดยทิศา                 จักจำเริญขึ้นทุกวัน ไม้กุ่มกอฤๅษี                     สองสิ่งนี้ไม้มีพรรณ์ อาจารย์ท่านเศกสรร      ...

ชนิดของอินทผลัม

| | 0 Comments

เมื่อเราอ่านหนังสือนิทานของอินเดียและเปอร์เซีย เรามักจะพบว่าพวกพื้นเมืองนั้นๆ จะนำอินทผลัมติดตัวไปด้วย ไม่ว่าจะเดินทางไปไหน ก็มักจะต้องมีอินทผลัมเป็นเสบียงที่ขาดไม่ได้ทีเดียว บางทีก็มีปรากฏว่าพวกเดินทางไปพักแรมหรือพักร่มที่ใต้ต้นอินทผลัม แต่ในวรรณคดีของไทยที่กล่าวถึงอินทผลัมนั้นไม่ค่อยมี เพราะต้นไม้ชนิดนี้ไม่ใช่ของไทย ได้อ่านพบมีอยู่แห่งหนึ่งในหนังสือ “รำพันพิลาป” ของสุนทรภู่ แต่ก็เป็นเรื่องฝันๆ ทำนองว่าพาชู้รักลงเรือไปถึงเมืองมังกล่า (เบงกอล) ได้มีกล่าวถึงอินทผลัมไว้ว่า “นอกกำแพงแขวงเขตประเทศถิ่น เป็นสวนอินทผาลัมทับน้ำหวาน รองอ่างไว้ใช้ทำแทนน้ำตาล ต้องแต่งงานขันหมากเหลือหลากจริง ถึงขวบปีมีจั่นทำขวัญต้น แต่งเหมือนคนขอสู่นางผู้หญิง แม้นถึงปีมีลูกใครปลูกทิ้ง ไม่ออกจริงจั่นหล่นลำต้นตาย” อ่านดูแล้วจะเห็นว่าสุนทรภู่มีความรู้เรื่องต้นอินทผลัมดีทีเดียว คือรู้ถึงความเชื่อถือและพิธีรีตองที่เกี่ยวกับต้นอินทผลัมด้วย ชะรอยสุนทรภู่คงจะได้ความรู้จากพวกแขกก็เป็นได้ และในระยะที่สุนทรภู่แต่งรำพันพิลาป (พ.ศ. ๒๓๘๕) นั้น...

อ้อยมีถิ่นกำเนิดมาจากไหน

| | 0 Comments

เคยมีนักศึกษาหลายคนด้วยกันมาถามว่า ทำไมในพิธีต่างๆ จึงต้องมีอ้อยเข้าไนเกี่ยวข้องด้วย อ้อยมีความสำคัญอย่างไรจึงต้องใช้ในพิธีมงคลต่างๆ เช่น เวลาแต่งงานก็มีต้นอ้อยแห่มากับกระบวนขันหมากและนำมาผูกที่ประตูบ้านเจ้าสาว เวลาพวกจีนไหว้พระจันทร์ก็จะต้องเอาอ้อยมาประดับทำซุ้ม ถึงในพิธีอื่นๆ ที่ต้องมีมณฑลพิธีตั้งราชวัติฉัตรธง ก็มักจะมีต้นอ้อยประดับรวมกับต้นกล้วย จึงทำให้น่าคิดว่าอ้อยคงจะถือกันว่าเป็นของศักดิ์สิทธิ์ หรือมีความหมายพิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งมาแต่โบราณ จึงได้นำเอามาเข้าในพิธีต่างๆ ด้วย ก่อนที่จะเล่าถึงอ้อยที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับประเพณีอะไรต่างๆ นี้ จะขอเล่าถึงพื้นเพเดิมของอ้อยเสียก่อน โดยเหตุที่อ้อยเป็นพืชเก่าแก่มีมาแต่โบราณนานมากนี้เอง จึงเกิดเป็นปัญหาว่าอ้อยมีถิ่นกำเนิดมาจากไหนแน่ เพราะบางท่านก็ว่าอ้อยมีขึ้นในประเทศจีน บางคนก็ว่าในอินเดีย เช่นในที่แห่งหนึ่งกล่าวว่า ต้นอ้อยที่ทำนํ้าตาลนั้น มีขึ้นในประเทศจีนก่อนที่อื่นประมาณ ๒๐๐ ปี จึงเป็นสินค้าแพร่หลายไปยังนานาประเทศ ขั้นแรกได้แพร่หลายมาตามหมู่เกาะต่างๆ ของอินเดีย ตลอดมาถึงแหลมมลายู...

ประวัติของต้นอ้อ

| | 0 Comments

ในสมัยที่ผู้เขียนเป็นเด็กนักเรียนชั้นประถม ต้นอ้อได้เข้ามาเกี่ยวข้องกับการศึกษาของผู้เขียนอย่างหนึ่ง ซึ่งมาคิดๆ ดูในเวลานี้ก็อดภูมิใจไม่ได้ ที่ภูมิใจนั้นไม่ใช่เรื่องที่ว่าได้รู้จักต้นอ้อมาตั้งแต่เด็กๆ แต่ภูมิใจที่ตนเองรู้จักประหยัดมาตั้งแต่วัย ๘ ขวบ ๙ ขวบ รู้จักว่าฐานะของแต่ละคนไม่เหมือนกัน ไม่ควรจ่ายให้หมดเปลืองก็ไม่จ่าย นี่เป็นความสำนึกในครั้งกระนั้น แต่จะว่าไปอีกทีในครั้งกระโน้น ก็ไม่มีจะจ่ายอยู่แล้ว เพราะได้ไปกินขนมวันละสตางค์เท่านั้น ยิ่งวันไหนพี่เอาขนมไปขายด้วยวันนั้นก็งดจ่าย ได้แต่กินขนมฟรี แต่บางทีก็กินฟรีมากนักก็ไม่ได้อีก เพราะพี่ถือหลักว่า ถ้ากินมากก็ขายได้น้อย เมื่อขายได้น้อยก็ไม่มีสตางค์มาก พี่อยากได้สตางค์มากๆ ผู้เขียนก็ต้องกินน้อยลงเรื่องมันเป็นอย่างนี้ ได้คุยเรื่องสมัยเป็นเด็กให้ท่านฟัง ท่านอาจจะว่านอกเรื่องต้นอ้อไปแล้ววกกลับมาเสียทีเถิด เมื่อบอกให้วกกลับเข้าเรื่องก็ต้องกลับ ความจริงเรื่องต้นอ้อที่ว่าเกี่ยวข้องกับชีวิตของผู้เขียนนั้น เป็นการเกี่ยวในทางเศรษฐกิจ คือดินสอแท่งหนึ่งนี้ต้องใช้ถึงเก้าในสิบเลยทีเดียว...

ต้นอโศก

| | 0 Comments

ต้นอโศกหรือโศกมีกล่าวถึงในหนังสือวรรณคดีหลายเล่ม ในเรื่องกามนิตวาสิฏฐี ก็มีกล่าวว่า “วาสิฏฐียกมือขึ้นบูชาต้นอโศก ซึ่งอยูตรงหน้า กำลังมีดอกออกช่อไสว แล้วกล่าวคำดังที่นางทมยันตีเคยกล่าว เมื่อระหกระเหินรับความวิโยคเที่ยวตามหาพระนลอยู่ในกลางป่าได้ร้องถามต้นโศกว่า “อ้าดูอโศกนี้                  ศรีไสววิไลตา อยู่ระหว่างกลางพนา    เป็นสง่าแห่งแนวไพร ชุ่มชื่นรื่นอารมณ์           ลมเพยพัดระบัดใบ ดูสุขสนุกใจ                   เหมือนแลดูจอมภูผา อโศกดูแสนสุข             ช่วยดับทุกข์ด้วยสักครา...

ลักษณะของต้นเหมยเป็นอย่างไร

| | 0 Comments

ดอกเหมยเป็นดอกไม้ของจีนที่ค่อนข้างจะคุ้นหูคนไทยอีกชนิดหนึ่ง แต่เห็นจะมีน้อยคนเต็มทีที่จะเคยเห็นดอกเหมย คนจีนในเมืองไทยก็ไม่ค่อยจะได้เห็นดอกเหมยกันกี่คนนัก เพราะในเมืองไทยไม่มี แต่ถึงกระนั้นเราก็มักจะพูดถึงสาวจีนว่างามเหมือนดอกเหมย ทั้งๆ ที่ไม่รู้ว่าเหมยงามอย่างไร เรารู้แต่กิตติศัพท์ว่าดอกไม้ ที่เรียกว่าเหมยนั้นงามนัก ดอกเหมยมิใช่จะมีความงดงามอย่างเดียว หากมีคุณลักษณะอันสูงที่มักจะนำเอามาเป็นตัวอย่างแก่คนได้ด้วย ลักษณะของต้นเหมยเป็นอย่างไร เห็นจะต้องพึ่งคำอธิบายของ “เนียน” เพราะท่านผู้นี้เคยอยู่ในเมืองจีน จึงอธิบายได้ละเอียดดีมาก “ต้นบ๊วย (อ่านตามสำเนียงภาษาแต้จิ๋ว) หรือเหมย (อ่านตามสำเนียงภาษากลาง) เป็นต้นไม้ผล ขนาดไม่ใหญ่ชนิดหนึ่ง ซึ่งมีใบเป็นรูปมนๆรีๆ ร่วงในฤดูใบไม้ร่วงและมีดอกแย้มบานในระหว่างปลายฤดูหนาวติดต่อกับต้นฤดูใบไม้ผลิ ขณะที่อากาศกำลังหนาวจัด และต้นไม้อื่นๆ ยังไม่ผลิดอกออกใบเลย ดอกเหมยชนิดนี้มีสีขาวแกมเขียวน้อยๆ เรียกว่า ชี้งเอ้อเหมย...

ประวัติความเป็นมาของหมากพลู

| | 0 Comments

เมื่อพลิกอ่านหนังสือพงศาวดารสมัยกรุงศรีอยุธยา ไปพบเรื่องเกี่ยวกับหมากเข้าเรื่องหนึ่ง จึงทำให้คิดขึ้นมาได้ว่า เรื่องของหมากได้มีเกี่ยวข้องกับคนไทย และประวัติศาสตร์ของชาติไทยอยู่เหมือนกัน เรื่องของหมากมีเรื่องราวเกี่ยวข้องกับชาวเอเชียมากกว่าชาติอื่นๆ ทางตะวันตก หมากได้เข้ามามีอิทธิพลในชีวิตประจำวัน และขนบธรรมเนียมของชาวเอเชียมากมายหลายประการ และเมื่อพูดถึงเรื่องหมากแล้วก็จำต้องเล่าเรื่องของพลูรวมไปด้วย เพราะหมากกับพลูเป็นของคู่กัน ตำนานก็เกี่ยวโยงกันอยู่ ฉะนั้นจึงขอเล่ารวมๆ กันไป คำว่า หมาก เป็นคำไทย เพราะเท่าที่มีการสืบคำไทยในที่ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นคนไทยในเมืองจีน ตังเกี๋ย พม่า หรือสิบสองจุไทย ต่างก็เรียกผลไม้ชนิดนี้ว่าหมากเหมือนกันหมด คำว่า หมาก หมายถึงลูกไม้ ไทยสมัยสุโขทัยเมื่อจะเรียกผลไม้ต่าง ๆ ก็มักใช้คำว่าหมากนำหน้าเสมอ เช่น...

เรื่องเกี่ยวกับต้นหมัน

| | 0 Comments

ท่านทั้งหลายทั้งปวงที่ได้เคยอ่านพงศาวดารกรุงศรีอยุธยามาแล้ว คงจะจำได้ว่า ต้นหมันเกี่ยวข้องกับพงศาวดารอยู่ตั้งแต่แรกสร้างกรุง เพราะได้ขุดพบสังข์ทักขิณาวัฏที่ใต้ต้นหมัน ดังมีข้อความปรากฏในพระราชพงศาวดารว่า “ศุภมัสดุศักราช ๗๑๒ ปีขาล โทศก (พ.ศ. ๑๘๙๓) วันศุกร์ขึ้น ๖ ค่ำ เดือน ๕ เพลาสาม นาฬิกาเก้าบาท สถาปนากรุงศรีอยุธยา ชีพ่อพราหมณ์ให้ฤกษ์ตั้งพิธีกลบบัตร ได้สังข์ทักขิณาวัฏใต้ต้นหมันใบหนึ่ง” และตั้งแต่นั้นมา ต้นหมันเห็นจะกลายเป็นไม้สำคัญประจำเมือง เมื่อมีการสร้างตราประจำจังหวัดพระนครศรีอยุธยาในภายหลัง ก็ใช้ปราสาทสังข์ตั้งอยู่ใต้ต้นหมันเป็นสำคัญ ต้นหมันมีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Condia Myxa ในอินเดียก็ว่าใช้เปลือกอัดแนวเรือ ผลสุกใช้กินได้เนื้อไม้แข็งใช้สำหรับต่อเรือ...

ดอกโสน

| | 0 Comments

ผู้เขียนยังจำเพลงที่พวกขี้เมาชอบร้องเล่นกันได้ท่อนหนึ่งเป็นเพลงบรรยายถึงธรรมชาติของดอกไม้สองชนิดว่า บานตอนเช้าอย่างหนึ่ง บานตอนเย็นอย่างหนึ่ง เพลงนั้นผู้เขียนจำได้แต่เพียงว่า “เจ้าดอกโสนบานเช้า ดอกคัดเค้าบานเย็น ดอกประดู่เป็นคู่เล่น เช้าเช้าเย็นเย็น….” ก็ดอกโสนนั้นธรรมชาติก็บานตอนเช้า ตอนเย็นจะหุบตูม พวกชาวบ้านจึงชอบไปเก็บดอกโสนในตอนเย็นๆ ดอกโสนเป็นดอกสีเหลืองเล็กๆ ออกเป็นช่อ ใช้ต้มจิ้มนํ้าพริกก็ได้ ทำเป็นขนมแบบขนมตาลก็ได้ โสนเป็นพันธุ์ไม้ในตระกูล Leguminosae มีชื่อเฉพาะว่า sesbania speciosa มีอยู่ด้วยกันหลายชนิด เช่น โสนคางคก โสนหิน โสนหางไก่ใหญ่ โสนหางไก่เล็ก ดอกโสนเป็นดอกไม้ที่ทางจังหวัดพระนครศรีอยุธยาถือกันว่าเป็นดอกไม้ประจำจังหวัด ทั้งนี้ก็โดยถือตามตำนานของจังหวัดนี้ว่า เกี่ยวข้องกับต้นโสนมาตั้งแต่โบราณ คือเมื่อพระเจ้าอู่ทองอพยพ...

สมุนไพรสะเดา

| | 0 Comments

ในเมืองไทยเรานิยมกินสะเดากันมากเหมือนกัน โดยเฉพาะตามชนบทรู้จักสะเดากันดี ไทยเรากินทั้งดอกและใบอ่อนๆ เอามาลวกนํ้าร้อนพอให้หายขมลงไปบ้าง นิยมจิ้มกับนํ้าปลาหวาน อาหารอย่างนี้จะเป็นของคนไทยมาก่อนหรือเพิ่งจะกินกันในชั้นหลังไม่ทราบ แต่ในอินเดียนั้นนิยมกินกันมานานนับพันปีแล้ว และกินเป็นพิธีเท่านั้น ถือกันว่าเป็นยาป้องกันโรคภัยไข้เจ็บ ในพิธีปีใหม่ของฮินดูที่เรียกว่า “วรรษปรติปทา” ซึ่งทำกันในเดือนมีนาคม-เมษายน ชาวฮินดูจะบูชาต้นสะเดา และกินใบสะเดาผสมกับพริกไทยและนํ้าตาลทรายเพื่อป้องกันโรคภัยไข้เจ็บตลอดปี และในพิธีนี้พวกฮินดูจะชักธงทำด้วยไหมติดแถบทอง บนยอดเสาสูง บนยอดเสาทำเป็นปุ่มด้วยเงินหรือทองเหลืองเป็นรูปดอกบัวตูม ห้อยพวงมาลัย มีการสังเวยธงด้วย นอกจากบูชาต้นสะเดาแล้ว ในการบูชาเจ้าแม่ทุรคาเขาก็ยังใช้สะเดาบูชาอีกเหมือนกัน ถือเป็นของสำคัญที่จะขาดไม่ได้ ทางอินเดียตอนเหนือเมื่อทำพิธีเกี่ยวกับการตายเสร็จแล้ว เขามักจะเคี้ยวใบสะเดาและใช้กิ่งสะเดาจุ่มนํ้าพรมตามร่างกายเพื่อกันเสนียดอัปมงคลต่างๆ ในบางแห่งเขาจะมีหม้อใส่เยี่ยววัวไว้ที่ประตูบ้าน คนที่จะเข้าไปต้องเอากิ่งสะเดาจุ่มนํ้าเยี่ยววัวพรมเท้าเสียก่อน และเมื่อมีเด็กเกิดเขาจะเอาใบสะเดาแขวนไว้ที่ประตูบ้าน ทั้งข้างหน้าข้างหลัง ในเมืองอามัดนครเมื่อมีคนถูกงูกัด เขาจะนำคนเจ็บไปที่วิหารไพโรบา...