กากหมากตาฤๅษี

By -

ชื่อสามัญ Nutmeg tree
ชื่อวิทยาศาสตร์ Balanophora fungosa
ชื่อวงศ์ Balanophoraceae
ชื่ออื่นๆ ขนุนดิน, กกหมากพาสี, ดอกกฤษณารากไม้, บัวผุด, ว่านดอกดิน, เห็ดหินกากหมากตาฤาษี

กากหมากตาฤาษี เป็นพืชเกาะอาศัยประเภทเบียนหรือกาฝากที่คอยดูดกินอาหารจากรากพืชชนิดอื่น โดยพบการเจริญเติบโตอยู่ทั่วไปในป่าดิบชื้น หรือในพื้นที่ที่สูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ 500-2,000 เมตร มีเขตการกระจายพันธุ์อยู่ในแถบประเทศอินเดีย จีนตอนใต้ พม่า ภูมิภาคอินโดจีน มาเลเซีย และทวีปออสเตรเลีย และสามารถพบได้ในทุกภาคของประเทศไทย

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น
เป็นลำต้นใต้ดินรวมกันอยู่เป็นก้อนขนาดใหญ่ มีทั้งที่เป็นสีแดง สีแดงปนน้ำตาล สีน้ำตาล สีเหลือง หรือสีเหลืองอมส้ม มีความสูงประมาณ 10-25 ซม. มักเกาะอาศัยอยู่กับรากของพืชในสกุลหมีเหม็น กระพี้จั่น มะขามเทศ แสลงใจ กราวเครือ เถาคัน และเครือเขาน้ำ

ใบ
มีใบสีเหลืองอมแดง หรือสีน้ำตาลขนาดเล็ก ปลายใบแหลม ออกเรียงเวียนอยู่รอบลำต้น เป็นใบเดี่ยว มีขนาดความกว้างประมาณ 2 ซม. ยาวประมาณ 3 ซม. ทั้งต้นมีใบประมาณ 10-20 ใบ

ดอกขนุนดิน
ออกเป็นช่อในระหว่างเดือนกันยายน-กุมภาพันธ์ หรือออกประปรายได้ตลอดทั้งปี มีกลิ่นหอมเอียน ในกลุ่มหนึ่งๆ จะมีดอกประมาณ 10 ดอก มีดอกเพศผู้และดอกเพศเมียแยกอยู่คนละต้นกัน ดอกเพศผู้เป็นรูปทรงกลมแกมรูปรีประมาณ 4-5 กลีบ มีขนาดความกว้างประมาณ 2-6 ซม. ยาวประมาณ 4-15 ซม. ส่วนดอกเพศเมียเป็นรูปทรงกลมหรือรี ขนาดประมาณ 3-8 ซม.

ประโยชน์
ลำต้น-นำมาหั่นแล้วตากให้แห้งใช้ผสมกับสมุนไพรตัวอื่นทำเป็นยาแก้โรคหอบหืด ทำเป็นยารักษาแผลเน่าเรื้อรัง

ผล-นำมาตากแห้งใช้ฝนหรือบดผสมกับน้ำใช้เป็นยาแก้อาการหูน้ำหนวก

ส่วนลำต้นที่ฝังอยู่ใต้ดินของหมากตาฤาษีบางชนิด จะมีสารประกอบชื่อว่า บาราโนฟอริน(balanophorin) ซึ่งมีคุณสมบัติคล้ายกับขี้ผึ้ง ซึ่งสามารถนำมาทำเป็นเทียนไขได้อีกด้วย