การปรับเปลี่ยนรูปทรงเพื่อการดำรงชีวิตในน้ำของปลา

By -

ลำตัวปลาสามารถอ่อนพลิ้วเพื่อลดแรงหน่วงได้ ไม่ได้แข็งทื่อตลอดตัว การปรับตัวของปลาหลายชนิดก็มีรูปแบบที่ต่างๆ กันออกไป เช่น

การเปลี่ยนแปลงรูปร่าง
จะช่วยลดแรงหน่วงจากความดันได้ในปลาที่มีรูปร่างยาวบาง เช่น ปลาไหล ปลางู แต่ถ้าปลามีรูปร่างสั้นและป้อมทำให้เนื้อผิวต่ำ แรงหน่วงจากความเสียดทานก็จะต่ำ ดังนั้นปลาที่มีรูปร่างแบบกระสวย หัวท้ายแหลมก็จะมีความลงตัวที่พอดี การไม่มีคอ จะช่วยลดแรงต้านของน้ำที่แทรกเข้ามาระหว่างคอที่เว้าได้ เมื่อผ่ากลางตัวแบบตัดขวางก็จะมีรูปร่างกลม และเมื่อผ่าตามยาวก็จะมีรูปร่างที่ยาวเรียว ที่กลางตัวจะเป็นส่วนที่หนาที่สุด สำหรับอัตราส่วนความหนาต่อความยาวตัวที่เหมาะสมที่สุดอยู่ระหว่าง 1/4 – 1/5 ปลาเหล่านี้ได้แก่ ปลาทูน่า ปลาทู ปลากระโทงแทง ฯลฯ

การจัดรูปร่างแบบสมมาตรซ้าย-ขวา
จะช่วยลดแรงเสียดทานได้ดีถ้าปลามีความสมมาตรตั้งแต่ หัว ลำตัว การเรียงตัวของกล้ามเนื้อ การกระจายไขมันในตัว การมีชิ้นส่วนของร่างกายที่ยื่นออกมาจากตัวจะเป็นการเพิ่มแรงหน่วงทำให้เกิดคลื่นเทอร์บูเลนท์เพิ่มมากขึ้น การลดชิ้นส่วนที่ยื่นออกมาจากตัวให้มากที่สุดจะทำให้ปลาว่ายน้ำได้เร็ว ปลาจึงไม่มีใบหูนอกตัวและมีอัณฑะอยู่ภายในตัว เช่นเดียวกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ไม่มีใบหูนอกตัวและมีอัณฑะอยู่ในตัวเมื่อกลับลงไปอยู่ในน้ำ ปลาหลายชนิดลดแรงเสียดทานด้วยการไม่มีครีบ มีแต่ลำตัวที่กลมยาวตลอด สำหรับครีบที่มีก็จะใช้กางเพื่อบังคับทิศทาง หรือใช้เป็นใบพายช่วยเพิ่มความเร็วเท่านั้น เมื่อต้องการร่อนไปในน้ำปลาก็จะเก็บครีบให้ลู่ไปตามตัว ในปลานกกระจอกก็จะกางครีบหลังและครีบก้นเมื่อต้องการร่อนเหนืออากาศเท่านั้น ในช่วงที่ต้องการว่ายน้ำเร็วๆ ก็จะพับให้ลู่ในร่องข้างตัวเช่นเดียวกัน

การปรับพื้นผิวของลำตัวและปรับพฤติกรรม
ปลาที่มีเกล็ดบางเบาและเรียบปกคลุมลำตัว แสดงให้เห็นว่ามีการปรับตัวและมีวิวัฒนาการที่ดี และเพื่อลดแรงเสียดทานที่น้ำกระทำต่อลำตัวก็จะมีเมือกล่นปกคลุมรอบนอกลำตัวอีกชั้นหนึ่ง โดยเมือกเหล่านี้จะละลายน้ำได้ดี จากการทดสอบพบว่า ความเข้มข้นของเมือกที่ปกคลุมตัวปลาอยู่มีเพียง 1% แต่สามารถลดแรงเสียดทานได้ถึง 60% ดังนั้นจึงพบว่า ปลาจะมีปริมาณเมือกหนามากในชนิดที่ว่ายน้ำได้เร็ว

การดัดแปลงครีบต่างๆ เพื่อการว่ายน้ำ
ครีบของปลาแต่ละชนิดจะมีขนาดที่แตกต่างกันไป หน้าที่ของครีบจะช่วยในการเคลื่อนไหว ทรงตัว บังคับทิศทาง และว่ายน้ำ ปลาจะทรงตัวอยู่ในแนวตั้งฉากได้ด้วยครีบหลังที่ตั้งตรง การโบกพัดไปมาของครีบหูจะช่วยในการทรงตัว และช่วยยกให้ตัวปลาลอยขึ้นไปได้ หรืออาจมีการดัดแปลงไปเพื่อประโยชน์ด้านอื่นๆ เช่น จะช่วยในการเปลี่ยนทิศทางเมื่อครีบหูหมุนหรือกวาดไปในน้ำ หน้าที่ของครีบท้องก็จะช่วยในการทรงตัว ส่วนครีบหางก็ช่วยในการบังคับทิศทางเช่นเดียวกัน ซึ่งจะทำหน้าที่คล้ายกับหางเสือของเรือ

ปลากระเบน เป็นปลาหน้าดิน ที่มีครีบหูอยู่ด้านหน้าและหลอมรวมกับลำตัว จะทำให้ว่ายน้ำและทะยานไปข้างหน้าได้ว่องไวเมื่อมีการโบกพลิ้วเคลื่อนไหว แม้ครีบหางจะเป็นเส้นยาวไม่สามารถช่วยว่ายน้ำได้ แต่เหนือโคนครีบหางจะมีเงี่ยงที่ดัดแปลงจากครีบหลังทำหน้าที่ในการป้องกันตัวและแทงเหยื่อ ครีบท้องที่ยาวเป็นเส้นๆ ของปลามังกรและปลานกฮูก เปรียบได้กับขาของแมลงช่วยในการเดินบนพื้นท้องทะเล ครีบคู่ทั้งครีบหูและครีบท้องที่มีความแข็งแรงคล้ายขาของปลามีปอดออสเตรเลีย จะช่วยให้สามารถเดินทางข้ามโคลนเลนที่อยู่ตามแม่น้ำหรือทะเลสาบได้ ครีบหลังที่บางและแผ่กางออกคล้ายพัดโบกพลิ้วไปมาช่วยในการบังคับทิศทางให้ม้าน้ำที่มีลำตัวคล้ายเกราะหุ้ม เคลื่อนที่ในแนวดิ่งขึ้นลงในดงปะการังได้ ครีบที่ยาวบางของปลาสิงโต โบกว่ายน้ำไปช้าๆ ทำให้ดูกลมกลืนไปกับปะการัง ครีบหูที่มีกล้ามเนื้อแข็งแรงของปลาหมอและปลาช่อน จะช่วยยันตัวให้คืบคลานไปบนบกเพื่อย้ายแหล่งที่อาศัยได้ ตามบ่อปลาที่เพิ่งขุดใหม่จึงมักพบปลาช่อนและปลาหมอโดยที่ไม่มีใครเอาปลาพวกนี้มาปล่อยเลย ในฤดูฝนหลังจากที่ฝนตกหนักติดกันหลายวัน ก็จะมีการอพยพของปลาพวกนี้ ครีบหูและกล้ามเนื้อลำตัวของปลาหมอและปลาช่อนจะทำงานประสานกันแล้วค่อยๆ ไต่ขึ้นมาจากในน้ำ เคลื่อนไปตามพงหญ้าอย่างช้าๆ เพื่อหาแหล่งน้ำใหม่ ครีบหูของปลานกกระจอกจะทำหน้าที่คล้ายปีกของเครื่องบินที่สามารถกางและหุบเพื่อบังคับทิศทางได้ มันสามารถบินแบบร่อนอยู่เหนือน้ำได้นานประมาณ 1 นาที และถ้ามีคลื่นสูงและลมช่วยก็อาจทำให้ปลาชนิดนี้ร่อนขึ้นไปสูงได้ถึง 10-20 ฟุตเลยทีเดียว ครีบหูที่เป็นพูกล้ามเนื้อหนาและแข็งแรงของปลาตีนหรือปลาจุมพรวด จะช่วยทำหน้าที่เป็นเท้าคืบคลานไปบนพื้นโคลนเลน และกระโดได้ไกลถึง 1 ฟุตด้วยการใช้ครีบหาง ครีบหูของปลาฉลามก็ใช้ช่วยบังคับทิศทาง กล้ามเนื้อลำตัวตั้งแต่ส่วนหัวจรดส่วนหางก็ช่วยในการว่ายน้ำ

รูปร่างของหางที่ได้รับการพัฒนาเพื่อการว่ายน้ำในปลาแต่ละชนิด
เมื่อหางมีการเคลื่อนไหวจะทำให้เกิดแรงยก หรือสามารถเปลี่ยนความเร็วขึ้นได้

การเรียงตัวของกล้ามเนื้อ
กล้ามเนื้อด้านข้างลำตัวของปลาจะเป็นแบบซิกแซกมีความแข็งแรงเพื่อช่วยในการว่ายน้ำ กระดูกจะลดรูปเล็กลงเพื่อลดน้ำหนักตัวช่วยให้ว่ายน้ำได้เร็วขึ้น ที่เรียกกันว่า ก้างปลา ในพวกปลาที่ว่ายน้ำเร็วจะมีคอดหางที่เล็กเรียว

ที่มา: จากหนังสือเรื่อง มีนวิทยา
เรียบเรียงโดย: สุภาพร สุกสีเหลือง
ภาควิชาชีววิทยา
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ