ก้นจ้ำพืชสมุนไพร

By -

ชื่อสามัญ Spanish Needles
ชื่อวิทยาศาสตร์ Bidens biternata (Lour.) Merr. & Scherff.
ชื่อวงศ์ ASTERACEAE หรือ COMPOSITAE
ชื่ออื่นๆ หญ้าก้นจ้ำก้นจ้ำ

ก้นจ้ำ เป็นไม้ล้มลุกที่มีอายุอยู่ได้เพียงปีเดียว จัดเป็นพืชที่อยู่ในวงศ์ของต้นทานตะวัน มักเจริญเติบโตเป็นวัชพืชอยู่ตามไร่ตามสวน หรือข้างถนนที่มีความแห้งแล้งทั่วไปในเขตอบอุ่นและเขตร้อนทั่วโลก เป็นพืชพื้นเมืองของทวีปอเมริกา ในประเทศไทยพบได้มากบริเวณภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น
มีลักษณะเป็นเหลี่ยม ตั้งตรง เปลือกลำต้นเป็นสีน้ำตาลอ่อน แตกกิ่งก้านเป็นสีเขียวมากมาย ตามลำต้นและกิ่งก้านมีขนปกคลุมอยู่ประปราย มีความสูงของลำต้นประมาณ 0.3-1.5 เมตร

ใบ
เป็นใบประกอบแบบขนนกที่มีใบย่อยประมาณ 3-5 ใบ ออกเรียงสลับตรงข้ามกัน ใบย่อยมีลักษณะเป็นรูปไข่ โคนใบสอบ ปลายใบแหลม ขอบใบหยัก แผ่นใบเป็นสีเขียวมีขนปกคลุมเล็กน้อย ขนาดความกว้างของใบมีประมาณ 0.3-3.5 ซม. ยาวประมาณ 1.5-6.5 ซม.
ก้านใบย่อยยาวประมาณ 1.5 ซม. ส่วนก้านของใบประกอบยาวประมาณ 9-15 ซม.

ดอก
ออกเป็นช่อกระจุก กลีบดอกมี 2 ชั้น กลีบรอบนอกมีสีเหลืองหรือขาวรูปลิ้น มีประมาณ 1-5 กลีบ ปลายกลีบเป็นรอยหยักประมาณ 2-3 อัน เป็นดอกที่ไม่สมบูรณ์เพศ กลีบรอบนอกนี้อาจจะไม่มีก็ได้ ส่วนดอกวงในมีกลีบดอกสีเหลือง โคนดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอด ปลายกลีบเป็นหยักประมาณ 4-5 อัน มีความกว้างประมาณ 3 มม. ยาวประมาณ 6 มม. เป็นดอกสมบูรณ์เพศ มีเกสรเพศผู้ 5 อัน ใต้วงกลีบดอกเป็นรังไข่ ในช่วงประมาณเดือนตุลาคมมักจะผลิดอกให้เห็น

ผล
มีลักษณะเรียวยาวติดอยู่บนฐานดอก เป็นสีน้ำตาลเข้ม มีความยาวของผลประมาณ 0.5-2 ซม. ผิวเปลือกผลเป็นสันร่องตามความยาวของผล มีขนสั้นๆ ปกคลุมอยู่ทั่วผล ที่ปลายผลจะมีรยางค์แข็งๆ ติดอยู่ประมาณ 2-4 อัน ผลจะไม่แตกออกแม้จะแก่และแห้งแล้ว

เมล็ด
มีลักษณะเป็นเส้นสีดำขนาดเล็ก

ก้นจ้ำยังมีชนิดที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Bidens pilosa L. เป็นชนิดที่มีใบประกอบ 3 ใบเช่นกัน แต่ขนาดของใบจะใหญ่กว่า ที่มีชื่อเรียกกันทั่วไปว่า “ปืนนกไส้” และอีกชนิดหนึ่งที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Bidens bipinnata L. หรือที่เรียกว่า “ดาวกระจาย”

การขยายพันธุ์
ทำได้ด้วยวิธีการเพาะเมล็ด ก้นจ้ำเป็นพืชที่ต้องการน้ำและความชื้นในปริมาณปานกลาง สามารถเจริญเติบโตได้ดีในดินที่มีความอุดมสมบูรณ์และร่วนซุย

ประโยชน์และสรรพคุณทางยาสมุนไพร
ยอดอ่อน-ใช้รับประทานเป็นผักสดหรือลวกจิ้มน้ำพริก

ใบ-ใช้ตำคั้นเอาแต่น้ำใช้ล้างตาแก้อาการตามัว ใช้ทาแก้ผดผื่นคัน ใช้ปรุงเป็นยารับประทานแก้อาการเจ็บคอ คออักเสบ หรือใช้ตำพอกรักษาแผลสด แผลไฟไหม้น้ำร้อนลวก แก้พิษงูและพิษจากแมลงสัตว์กัดต่อย

ทั้งต้น-ใช้ต้มน้ำดื่มเป็นยาแก้ปวดท้อง แก้ลำไส้อักเสบ หรือใช้ต้มน้ำร่วมกับสมุนไพรตัวอื่นดื่มเป็นยาแก้หวัดคัดจมูก แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไอ