ข้าวเม่านก

By -

ชื่อวิทยาศาสตร์ Tadehagi triquetrum (L.) H.Ohashi
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์ Desmodium triquetrum (L.) DC.)
ชื่อวงศ์ FABACEAE หรือ LEGUMINOSAE
ชื่อวงศ์ย่อย FABOIDEAE (PAPILIONOIDEAE หรือ PAPILIONACEAE)
ชื่ออื่นๆ มะแฮะนก, หญ้าคอตุง, ขี้กะตืด, ขี้กะตืดแป, คอกิ่ว, บอกบ่อ, หญ้าใบเลี่ยม, ตุ๊ดต๊กงล, หน่อเจ๊าะบิ๊ค่อ, หญาคอตุงตัวเมีย, ตานคอม้า, ปอบหนอน, หนอนหน่าย, หนอนกิ่วข้าวเม่านก

ข้าวเม่านก เป็นพืชล้มลุกที่จัดอยู่ในวงศ์ของถั่ว พบมีการกระจายพันธุ์อยู่ในแถบประเทศอินเดีย ศรีลังกา ออสเตรเลียตอนเหนือ จีนตอนใต้ พม่า เวียดนาม กัมพูชา ลาว มาเลเซีย และไทย พบมีการเจริญเติบโตอยู่ตามที่รกร้าง ริมทาง ในป่าทั่วไป ทุ่งหญ้าบริเวณไหล่เขา ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบแล้ง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่อยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ 100-1,000 เมตร

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น
ลักษณะของลำต้นและกิ่งก้านเป็นรูปสามเหลี่ยม กิ่งอ่อนและยอดอ่อนมีสีแดงเป็นมัน แตกกิ่งก้านสาขามากมาย ขนาดความสูงของลำต้นมีประมาณ 15-50 ซม.

ใบ
มีลักษณะเป็นรูปใบหอกหรือรูปไข่ แผ่นใบสีเขียวด้านบนเรียบ ด้านล่างมีขนปกคลุม ขอบใบเรียบ มีความกว้างประมาณ 2-4 ซม. ยาวประมาณ 8-10 ซม. บริเวณก้านใบมีปีกคล้ายใบแผ่ออกมาเล็กน้อย หูใบทั้งสองข้างมีสีเงินหรือสีเทา และกลายเป็นสีน้ำตาลอ่อนเมื่อแก่ ใบออกเป็นใบเดี่ยวแบบเรียงสลับกัน

ดอกฝักข้าวเม่านก
ออกเป็นช่อตามซอกใบและปลายกิ่งเป็นรูปทรงกระบอก ดอกมีลักษณะคล้ายดอกถั่ว มีกลีบดอกสีม่วง เริ่มผลิดอกประมาณช่วงเดือนพฤศจิกายน-มกราคม

ผล
มีลักษณะเป็นฝักรูปขอบขนาน แบน ยาว โค้งงอ และคอดเป็นข้อๆ ประมาณ 6-8 ข้อ มีขนอ่อนสีขาวขึ้นปกคลุม ผลมีสีเขียวเมื่อยังอ่อน เมื่อสุกจะเป็นสีแดง และมีสีน้ำตาลเมื่อผลแห้ง ในแต่ละข้อจะมีเมล็ดสีน้ำตาลอ่อนอยู่ 1 เมล็ด

การขยายพันธุ์
ใช้เมล็ด

ประโยชน์
ใบอ่อน-ใช้เป็นผักสด หรือใส่ในอาหารประเภทยำเพื่อช่วยลดความร้อนในร่างกาย

ใบสด-ใช้ตำหรือบดใช้พอกรักษาแผลมีหนอง หรือฆ่าหนอนในแผลของวัวควาย หรือนำมาหั่นผสมกับยาเส้นและปูนขาวใช้มวนสูบเป็นบุหรี่ ใช้หมักในอาหารเพื่อป้องกันการบูดเน่า ใช้เป็นยาแก้กษัย แก้ปวดเมื่อย ใช้ทำธูปไล่แมลง

ข้าวเม่านกมีคุณสมบัติในการสมานแผล ฆ่าเชื้อโรค และกันบูดได้เนื่องจากมีสารพวก condensed tannins อยู่ สมุนไพรชนิดนี้มีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ phosphodiesterase ซึ่งอาจนำมาใช้ในการพัฒนายาเพื่อรักษาโรคหัวใจ โรคหอบหืด อาการซึมเศร้า ปรับระบบภูมิคุ้มกัน เพิ่มความสามารถในการเรียนรู้ และเพื่อบรรเทาอาการหย่อนสมรรถภาพทางเพศได้

สรรพคุณทางยาโบราณ
ใบ-ใช้เป็นยาแก้ไข้ แก้ร้อนใน วัณโรคปอด บำรุงปอด ขับพยาธิ ขับปัสสาวะ แก้ริดสีดวงทวาร แก้โรคตานซาง แก้พิษ แก้อาการผอมเหลือง

ราก-ใช้เป็นยาแก้ไข้มาลาเรีย แก้ปวดท้อง อาหารไม่ย่อย อาหารเป็นพิษ โรคกระเพาะ แก้อาการท้องอืดท้องเฟ้อ ขับปัสสาวะ ขับนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ แก้โรคของทางเดินปัสสาวะ รักษาโรคตับ ตับอักเสบ ดีซ่าน

ทั้งต้น-ใช้เป็นยารักษาวัณโรค อาการไอเรื้อรัง แก้หวัด ไซนัสอักเสบ ริดสีดวงหูและจมูก รักษาโรคปอด แก้ปวดท้อง อาหารไม่ย่อย อาหารเป็นพิษ โรคกระเพาะอาหาร ขับพยาธิ ขับปัสสาวะ ขับนิ่วและโรคเกี่ยวกับทางเดินปัสสาวะ บำรุงไต แก้ซาง แก้อาการผอมแห้งในเด็ก แก้ดีซ่าน โรคตับและตับอักเสบ