ชะมดเชียง

By -

ชะมดเชียง (ในความหมายหนึ่งของคำ “เชียง” แปลว่า “ที่สูง”) หรือ “musk” เป็นของที่ได้จาก “ต่อมกลิ่น” ที่อยู่ระหว่างสะดือกับอวัยวะเพศผู้ของกวางชะมดที่จัดอยู่ในวงศ์ Moschidae สกุล Moschus ตำราหลายเล่มเขียนผิดว่า “ชะมดเชียง” ได้จาก “อัณฑะ”(testis)

เดิมเคยจัดกวางชะมดไว้ในวงศ์เดียวกับวงศ์กวาง คือวงศ์ Cervidae แต่กวางชะมดมีลักษณะหลายอย่างที่แตกต่างจากกวางอย่างเด่นชัด เช่น ลำตัวมีขนาดเล็กถึงขนาดปานกลาง ตัวผู้มีเขี้ยวใหญ่และยาวมาก ด้านบนของกะโหลกไม่มีปุ่มกระดูกที่ทำหน้าที่เป็นฐานรองรับโคนเขา

กวางชะมดเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม มีกีบคู่ รูปร่างคล้ายสัตว์จำพวกกวาง มีขนาดเล็ก วัดจากปลายจมูกถึงก้น ๘๐-๑๐๐ ซม. หางยาว ๔-๖ ซม. ความสูงวัดที่ไหล่ ๕๐-๗๐ ซม. น้ำหนักตัว ๗-๑๗ กก. หัวเล็ก ไม่มีเขา ตัวผู้มีเขี้ยวยาวคล้ายใบมีดยื่นพ้นฝีปากบนเห็นได้ชัด ตัวเมียมีเขี้ยวสั้นมาก ไม่ยื่นออกมาอย่างตัวผู้ ใต้ลำคอมีแถบขนสีขาว ๑-๒ แถบ ขนบนลำตัวค่อนข้างหยาบ สีลำตัวแปรผันไปแล้วแต่ชนิด มีตั้งแต่สีน้ำตาลอมเหลือง น้ำตาลเข้ม จนถึงสีคล้ำเกือบดำ ใต้ท้องสีจางกว่า บางชนิดมีจุดสีจางๆ บนด้านข้างของลำตัว มีถุงน้ำดี นมมี ๑ คู่ ขาคู่หลังยาวกว่าขาคู่หน้าราว ๕ ซม. กีบเท้ายาวเรียว

กวางชะมดตัวผู้เมื่อโตเต็มที่จะมีต่อมคล้ายถุงอยู่ระหว่างอวัยวะเพศกับสะดือสำหรับผลิตสารที่มีกลิ่น ลักษณะเป็นน้ำมันคล้ายวุ้นสีน้ำตาลแกมแดง เมื่อแห้งเป็นก้อน และจะเปลี่ยนเป็นสีดำเรียก “ชะมดเชียง”(musk)

กวางชะมดที่ให้ชะมดเชียงนี้ ที่พบมี ๔ ชนิด คือกวางชะมดไซบีเรีย

๑. กวางชะมดไซบีเรีย มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Moschus moschiferus L. ชนิดนี้มีขนาดใหญ่ที่สุด ขนาดลำตัว ๕๕-๖๐ ซม. ลำตัวสีน้ำตาลเข้ม มักมีลายจุดและขีดสีจางกว่าบนลำตัว ขนค่อนข้างยาวและอ่อนนุ่ม ลำคอมีแถบสีขาวพาดตามยาว ๒ แถบ กระดูกขายาวกว่าชนิดอื่นๆ ลูกกวางมีลายจุดและขีดสีขาวเด่นทั้งตัว พบอาศัยอยู่ในแคว้นไซบีเรียจนถึงเกาะซาคาลินในประเทศสหพันธรัฐรัสเซีย มองโกเลีย เกาหลี และจีนตอนเหนือ

๒. กวางชะมดเขาสูง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Moschus chrysogaster (Hodgson)
ARD 000AVG067 01ขนาดลำตัว ๕๐-๕๖ ซม. กะโหลกหัวมีส่วนปากยาวกว่าชนิดอื่น ลำตัวสีน้ำตาลเหลือง มีประสีจางไม่เด่นชัด
นัก ปลายใบหูสีเหลือง ลำคอมีแถบกว้างสีขาวเพียงแถบเดียว ชนิดย่อยที่พบในรัฐสิกขิมของอินเดียและประเทศเนปาลมีลำตัวสีน้ำตาลคล้ำเกือบดำ ไม่มีแถบสีขาวที่ลำคอ อาศัยอยู่ตามพื้นที่สูงแถบเทือกเขาหิมาลัยและเทือกเขาใกล้เคียงในประเทศอัฟกานิสถาน ปากีสถาน ภาคเหนือของอินเดีย(ในแคว้นกัษมิระและสิกขิม) ภูฏาน เนปาล และภาคตะวันตกของจีน

๓. กวางชะมดดำ
กวางชะมดดำ
มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Moschus fuscus Li ขนาดลำตัว ๕๐-๕๓ ซม. ลำตัวสีดำเข้ม ไม่มีลายสีจางบนลำตัว มักอยู่ตามหุบเขาลึก ริมแม่น้ำในมณฑลหยุนหนานและทิเบต พม่าตอนเหนือ เนปาล รัฐสิกขิมของอินเดีย และภูฏาน

๔. กวางชะมดป่า มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Moschus berezovskii Flerov ชนิดนี้มีขนาดเล็กที่สุด ขนาดลำตัวน้อยกว่า ๕๐ ซม. ลำตัวสีน้ำตาลเข้ม มีจุดละเอียดสีน้ำตาลเหลืองประตลอดลำตัว ลำคอมีลายแถบสีขาว ๒ แถบ ปลายใบหูมีสีดำ พบอาศัยอยู่ในป่าทึบของประเทศจีน ตั้งแต่ภาคตะวันตก ภาคใต้ ไปจนจรดชายฝั่งทะเลด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ และในภาคเหนือของประเทศเวียดนามกวางชะมดป่า

กวางชะมดเป็นสัตว์ขี้อาย มักซุกซ่อนตัว มีประสาทรับเสียงดีมาก เมื่อตกใจจะกระโดดหนีไปอย่างรวดเร็ว ในเวลาเช้าและเย็นจะออกจากแหล่งพักนอน ซึ่งเป็นซอกหินหรือใต้ขอนไม้เพื่อหากิน อาหารที่กินได้แก่ ดอกไม้ ใบไม้ ยอดอ่อนของพืช และหญ้า ในฤดูหนาวจะกินกิ่งไม้เล็กๆ มอส และไลเคน ปรกติจะอยู่โดดเดี่ยวตลอดปี ยกเว้นกลุ่มของกวางชะมดตัวเมียกับลูกเท่านั้น

ในอาณาเขตที่อาศัยมีทางเดินติดต่อกันระหว่างแหล่งอาหาร แหล่งหลบภัย และที่ถ่ายมูล หลังถ่ายมูลจะใช้ขาคู่หน้าเขี่ยดินกลบ กวางชะมดตัวผู้แสดงแนวเขต โดยเอากลิ่นจากต่อมทาไว้ตามลำต้นไม้ กิ่งไม้ และก้อนหิน สังเกตเห็นเป็นคราบน้ำมันติดอยู่ และเข้าใจว่ากลิ่นดังกล่าวยังใช้เป็นสื่อให้ตัวเมียเข้ามาหาด้วย

ฤดูผสมพันธุ์ของกวางชะมดจะอยู่ในราวเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม กวางชะมดตัวผู้วิ่งไล่ต้อนตัวเมียและต่อสู้กับตัวผู้ตัวอื่นๆ เพื่อแย่งชิงตัวเมีย เขี้ยวที่ยาวอาจทำให้เกิดบาดแผลฉกรรจ์บนลำคอและแผ่นหลังของคู่ต่อสู้ ในระยะนี้ตัวผู้แทบไม่กินอาหารเลย ทั้งยังตื่นตัวอยู่ตลอดเวลาและวิ่งไปมาเป็นบริเวณกว้าง เมื่อสิ้นสุดฤดูผสมพันธุ์จึงจะกลับไปอาศัยอยู่ในบริเวณที่อยู่เดิมอีกครั้งหนึ่ง

เมื่อผสมพันธุ์แล้ว ตัวเมียจะตั้งท้องนาน ๑๕๐-๑๘๐ วัน ปรกติออกลูกครั้งละตัว ลูกอ่อนเมื่อแรกเกิดมีน้ำหนัก ๖๐๐-๗๐๐ กรัม ลำตัวมีจุดและขีดสีขาวพราวทั้งตัว ในช่วงสัปดาห์แรก ลูกกวางชะมดจะซุกตัวนิ่งอยู่ตามซอกหินหรือในพุ่มไม้รกทึบ แม่จะเข้าไปให้นมลูกเป็นครั้งคราว ระหว่างกินนมลูกจะใช้ขาหน้าเกาะเขี่ยขาคู่หลังของแม่ตลอดเวลาเพื่อกระตุ้นให้น้ำนมไหล พฤติกรรมเช่นนี้ไม่พบในกวางชนิดอื่น เมื่ออายุได้ราว ๑ เดือน จึงออกไปหากินพร้อมกับแม่ กวางชะมดมีอายุอยู่ ๘-๑๒ ปี

ถิ่นที่อยู่ของกวางชะมดส่วนใหญ่เป็นป่าที่อยู่ห่างไกลชุมชน มักเป็นป่าสนและป่าผลัดใบที่รกทึบบนภูเขาหิน ในเขตหนาวและเขตอบอุ่นของซีกโลกภาคเหนือ ตั้งแต่ประเทศรัสเซีย มองโกเลีย เกาหลี จีน ลงมาถึงประเทศที่อยู่ตามแนวเทือกเขาในภูมิภาคเอเชียใต้ เช่น อัฟกานิสถาน ปากีสถาน ตอนเหนือของอินเดีย รัฐสิกขิม ภูฏาน เนปาล และประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่ประเทศพม่าจนถึงเวียดนาม

องค์ประกอบเคมีในชะมดเชียงเป็นมัสโคน(muscone) ชัน(resin) คอเลสเทอริน(cholesterin) โปรตีน ไขมัน และอื่นๆ ใช้เป็นส่วนประกอบในการทำน้ำหอม

โบราณว่าชะมดเชียงมีรสหอมเย็น และคาวเล็กน้อย ใช้ปรุงเป็นยาชูกำลังและบำรุงดวงจิตมิให้ขุ่นมัว ใช้ผสมในยาแผนโบราณต่างๆ หลายขนาน เช่น ยาแก้ลม ยาแก้เจ็บคอ ยาแก้ไข้หนาวสั่น ยาแก้โรคเกี่ยวกับข้อ และยาแก้อาการเกร็งของกล้ามเนื้อในโรคไอกรน แต่มักใช้ในปริมาณน้อย เพราะมีราคาแพงและหายาก

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์