ชะมด

By -

ชะมดในที่นี้หมายถึง “ชะมดเช็ด” หรือ “Civet” เป็นเครื่องยาที่มีกลิ่นหอมได้จากเมือกหรือไขที่สัตว์หลายชนิดในสกุล Viverricula และ Viverra วงศ์ Viverridae ทั้งตัวผู้และตัวเมีย เช็ดไว้ตามไม้ที่ปักให้หรือที่ซี่กรงที่ขังสัตว์ไว้ สัตว์พวกนี้มีลักษณะคล้ายอีเห็น ฝรั่งเรียก “Civet cats” ที่ให้ “ชะมดเช็ด” ได้ และที่พบในประเทศไทยมี ๓ ชนิด คือ

๑. ชะมดเช็ด หรือ Small Indian Civet มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Viverricula ชะมดเช็ดmalaccensis(Gmelin) เป็นชะมดที่มีขนาดเล็ก ความยาวลำตัว ๕๔-๖๓ ซม. หางยาวราว ๓๐-๔๓ ซม. น้ำหนัก ๒-๔ กก. ขนสีน้ำตาลจาง มีลายสีดำบนหลัง ๕ ลาย เริ่มจากคอถึงโคนหาง ข้างลำตัวมีลายเป็นจุดสีดำเรียงเป็นแถวตามความยาวของลำตัว หางเป็นปล้องดำสลับขาว ๕-๙ ปล้อง ปลายหางเป็นสีขาว หน้าผากแคบ ขาค่อนข้างสั้น มักอาศัยอยู่ตามป่ารกทั่วไป หากินบนพื้นดิน วิ่งเร็วมาก หากินในเวลากลางคืน กลางวันจะนอนตามใต้พุ่มไม้เตี้ยๆ

บริเวณก้นมีต่อมกลิ่นจะขับของเหลวที่มีกลิ่นฉุน โดยธรรมชาติจะเช็ดของเหลวนี้กับตอไม้หรือกิ่งไม้ จึงเรียกชื่อสัตว์ชนิดนี้ว่า “ชะมดเช็ด” ต่อมกลิ่นนี้จะมีอยู่ทั้งในตัวผู้และตัวเมีย แต่ต่อมในตัวเมียจะมีขนาดเล็กกว่า

ชะมดเช็ดจะผสมพันธุ์เมื่ออายุได้ ๒ ปี ไม่มีฤดูผสมพันธุ์ ตั้งท้องนาน ๒ เดือน ออกลูกครั้งละ ๒-๔ ตัว จะคลอดลูกในโพรงดินใกล้ต้นไม้หรือตอไม้ ตัวเมียจะเลี้ยงลูก ส่วนตัวผู้จะอยู่กับตัวเมียเฉพาะตอนผสมพันธุ์เท่านั้น

ชะมดเช็ดอายุยืนได้ถึง ๑๐ ปี กินสัตว์เล็กๆ เช่น ไก่ นก หนู งู หรือผลไม้บางชนิดเป็นอาหาร ชนิดนี้พบในเอเชียตอนใต้ ตั้งแต่อินเดีย ศรีลังกา พม่า จีน เวียดนาม ไทย ลาว กัมพูชา มาเลเซีย และอินโดนีเซีย

๒. ชะมดแผงหางปล้อง หรือ Large Indian Civet มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Viverra zibetha Linnaeus เป็นชะมดที่มีขนาดใหญ่ที่สุด ความยาววัดจากปลายจมูกถึงโคนหาง ๗๕-๘๕ ซม. ชะมดแผงหางปล้องหางยาว ๓๘-๔๕ ซม. น้ำหนัก ๘-๙ กก. พื้นลำตัวมีสีเทาหรือสีน้ำตาลปนเหลือง มีจุดดำกระจายอยู่ทั่วไป ข้างคอมีแถบดำ ๓ แถบและแถบขาว ๒ แถบพาดผ่าน จากไหล่ทั้งสองข้าง มีลายดำเป็นเส้นยาวไปถึงโคนหาง ตรงกลางหลังจากหัวถึงโคนหางมีขนสีดำตั้งขึ้น หางมีลายเป็นปล้องสีขาวสลับดำ ๕-๗ ปล้อง ปลายหางสีดำ ปลายตีนสีน้ำตาลไหม้ เล็บหดกลับได้ครึ่งหนึ่ง

ชะมดแผงหางปล้องเป็นสัตว์ที่หากินในเวลากลางคืน และชอบอยู่ตามลำพังในป่าทึบ ขึ้นต้นไม้เก่ง แต่มักพบอยู่บนพื้นดินมากกว่าบนต้นไม้ เป็นสัตว์ที่ค่อนข้างจะขี้อาย มักวิ่งหลบหนีมากกว่าจะสู้กับศัตรู กลางวันจะหลบนอนในที่รกทึบหรือในโพรงดิน มีต่อมกลิ่นที่บริเวณก้นใกล้โคนหาง จะเช็ดของเหลวจากต่อมนี้กับต้นไม้ เพื่อแสดงอาณาเขต และติดต่อสื่อสารระหว่างกัน โดยเฉพาะในฤดูผสมพันธุ์กลิ่นดังกล่าวจะแรงมาก

ชะมดแผงหางปล้องจะโตเต็มที่เมื่ออายุราว ๒ ปี ผสมพันธุ์ได้ตลอดทั้งปี ตั้งท้องนาน ๖๐-๗๒ วัน ออกลูกครั้งละ ๒-๔ ตัว อายุยืนได้ราว ๑๐ ปี กินสัตว์เล็กๆ เช่น หนู งู นก แมลงและไข่แมลง ผลไม้ และหน่อไม้บางชนิดเป็นอาหาร พบในอินเดีย พม่า จีนตอนใต้ ลาว เวียดนาม กัมพูชา และทุกภาคของประเทศไทย แต่พบมากทางภาคใต้

๓. ชะมดแผงสันหางดำ หรือ Large-spotted Civet มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Viverra megaspila Blyth (ชื่อพ้อง Viverra civettina Blyth) เป็นชะมดขนาดใหญ่ ความยาววัดจากชะมดแผงสันหางดำหลายจมูกถึงโคนหาง ๗๒-๘๕ ซม. หางยาว ๓๐-๓๗ ซม. น้ำหนัก ๘-๙ กก. พื้นตัวสีเนื้อปนเทา มีจุดดำขนาดใหญ่ที่ข้างลำตัว สีข้างและโคนขา ขาทั้งสี่ดำ มีขนเป็นสันสีดำจากคอถึงหาง ปลายหางสีดำ จากกลางหางถึงโคนหางมีปล้องสีดำ ๔-๕ ปล้อง หน้าค่อยข้างยาว ตีนสีน้ำตาลแก่ หางสั้น ขายาว มีต่อมกลิ่นที่บริเวณก้น ใกล้โคนหาง จะเช็ดของเหลวจากต่อมนี้กับต้นไม้ เพื่อแสดงอาณาเขตและติดต่อสื่อสารระหว่างกัน โดยเฉพาะในฤดูผสมพันธุ์ กลิ่นดังกล่าวจะแรงมาก

ชะมดแผงสันหางดำชอบอาศัยอยู่ตามป่าทึบรกๆ ออกหากินตัวเดียว ชอบออกหากินเวลากลางคืน กลางวันนอนหลบซ่อนตัวตามป่าทึบหรือตามทุ่งที่มีต้นไม้ขึ้นรกๆ การสืบพันธุ์และอาหารที่กินเหมือนชะมดแผงหางปล้อง ชะมดชนิดนี้พบในพม่า ลาว เวียดนาม กัมพูชา และในทุกภาคของประเทศไทย

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าชะมดเช็ดมีกลิ่นหอมเย็น คาว ใช้เป็นยาบำรุงดวงจิตให้ชุ่มชื่น เป็นยาชูกำลัง ดับพิษโลหิต บำรุงน้ำดี ใช้ทำเครื่องหอม นอกจากนั้นยังใช้เป็นตัวทำให้น้ำหอมอยู่คงทน(fixative)ด้วย

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์