ซ้อไม้สมุนไพร

By -

ชื่อสามัญ Gamari, So
ชื่อวิทยาศาสตร์ Gmelina arborea Roxb.
ชื่อวงศ์ LAMIACEAE หรือ LABIATAE
ชื่ออื่นๆ แต้งขาว, สันปลาช่อน, ม้าเหล็ก, เป้านก, ช้องแมว, แก้มอ้น, ท้องแมว, เมา, เซาะแมว, เฝิง, ไม้ซ้อ, ไม้เส้า

ซ้อ เป็นไม้ยืนต้นผลัดใบที่จัดอยู่ในวงศ์เดียวกันกับกะเพรา มีเขตการกระจายพันธุ์อยู่ในประเทศจีนตอนใต้ เนปาล ศรีลังกา บังคลาเทศ อินเดีย ภูฎาน พม่า ภูมิภาคอินโดจีน มาเลเซีย และไทย มักเจริญเติบโตอยู่ในพื้นที่ที่อยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ 1,500 เมตร ซึ่งเป็นบริเวณป่าดิบเขา ป่าดิบแล้ง ป่าดิบแล้ง และป่าเบญจพรรณทั่วไปต้นซ้อ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น
เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ มีเปลือกลำต้นเรียบสีเทา แตกกิ่งก้านสาขามากมาย กิ่งอ่อนมีลักษณะเป็นสี่เหลี่ยมมีขนขึ้นปกคลุมอยู่ทั่ว มีความสูงของลำต้นประมาณ 15-25 เมตร เนื้อไม้ละเอียด เป็นสีขาวแกมสีเหลือง หากปล่อยทิ้งไว้สีจะเข้มขึ้น มีเสี้ยนตรงสวยงาม เหมาะที่จะใช้ในการก่อสร้าง

ใบ
มีลักษณะเป็นรูปไข่หรือรูปหัวใจ โคนใบมนเว้าคล้ายรูปหัวใจ ปลายในแหลม แผ่นใบมีสีเขียวสามารถมองเห็นเส้นใบได้ชัดเจน ขอบใบเรียบ ใบด้านบนเรียบ ส่วนด้านล่างมีขนสั้นๆ ปกคลุม มีขนาดความกว้างของใบประมาณ 10-15 ซม. ยาวประมาณ 20-25 ซม. ก้านใบยาวประมาณ 3-10 ซม. มักออกเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับกัน

ดอกดอกซ้อ
ออกเป็นช่อกระจุกที่ปลายกิ่ง ช่อดอกยาวประมาณ 7-15 ซม. ในแต่ละช่อจะประกอบไปด้วยดอกย่อยจำนวนมาก มีกลีบดอกคล้ายรูประฆังจำนวน 5 กลีบ มีกลีบเลี้ยงรูปปากแตรจำนวน 5 กลีบ ปลายกลีบที่ยาวที่สุดจะมีสีเหลือง ใบประดับหลุดร่วงได้ง่าย ด้านนอกดอกมีขนอ่อนปกคลุม มีเกสรเพศผู้ 4 อัน เกสรเพศเมียแยกเป็น 2 แฉก เริ่มติดดอกในช่วงประมาณเดือนธันวาคม-เมษายน

ผล
มีลักษณะเป็นรูปไข่หรือรูปรี ผิวผลเรียบเป็นมัน ผลอ่อนมีสีเขียวและกลายเป็นสีเหลืองเมื่อแก่ ผลที่โตเต็มที่มีความยาวประมาณ 1.5-2 ซม.

เมล็ด
มีลักษณะเป็นรูปรี แข็ง มีความกว้างประมาณ 1 ซม. ยาวประมาณ 1.5 ซม. ภายใน 1 ผล จะมีเมล็ดอยู่ประมาณ 1-2 เมล็ด ช่วงที่ติดผลจะอยู่ในประมาณเดือนมีนาคม-พฤษภาคม

ประโยชน์ที่นำมาใช้
-น้ำคั้นจากผลสุกนำไปนึ่งกับข้าวเหนียวใช้หมกไฟรับประทาน หรือใช้หุงข้าวจะทำให้มีรสหวาน

-ดอกมีรสหวานใช้เป็นส่วนผสมในแป้งทำขนม จะได้เป็นสีเหลือง

-เนื้อไม้มีความทนทานไม่แตกหักง่าย นิยมใช้ในงานก่อสร้างบ้านเรือน ทำเกวียน ทำเรือ กระเดื่องรถ โลงศพ ร่องน้ำ กังหันน้ำ ถังไม้ เครื่องเรือน หีบใส่ของ ของเล่นเด็ก ครก สาก กลอง เยื่อกระดาษ หรือใช้ในงานแกะสลักต่างๆ ใช้ทำฟืน หรือใช้ประกอบในพิธีกรรมทางศาสนา ฯลฯ

สรรพคุณทายา
ราก-ใช้เป็นยาบำรุงร่างกาย

เปลือกต้น-ใช้ต้มน้ำอาบรักษาโรคผิวหนัง หูด ผื่นคัน หรือคั้นเอาแต่น้ำทาแผลที่เกิดจากผื่นคัน แผลน้ำกัดเท้า หรือใช้ตำพอกแก้อาการคันตามนิ้วมือนิ้วเท้า หรือต้มกับน้ำใช้แช่เท้าแก้โรคเท้าเปื่อย

ใบ-คั้นเอาแต่น้ำใช้ทารักษาแผลให้หายได้เร็วขึ้น