ดองดึง

By -

ชื่อสามัญ Superb Lily, Glory Lily หรือ Climbing Lily
ชื่อทางพฤกษศาสตร์ Gloriosa superba L.
ชื่อวงศ์ Colchicaceae (ชื่อเดิม Liliaceae)
ชื่ออื่นๆ ก้ามปู(ชัยนาท) คมขวาน บ้องขวาน หัวขวาน(ชลบุรี) ดาวดึงส์ ว่านก้ามปู(ภาคกลาง) พันมหา(นครราชสีมา) มะขาโก้ง(ภาคเหนือ)ดองดึง

ดองดึงเป็นไม้เถาขนาดเล็ก มีหัวอยู่ใต้ดิน ใบเป็นใบเดี่ยวรูปใบหอกค่อนข้างยาว ออกสลับกัน มีความกว้างประมาณ ๑.๓-๔ ซม. ยาวประมาณ ๘-๒๕ ซม. ส่วนปลายใบจะยืดออกยาวและม้วนลงเป็นมือเกาะ โคนใบมน ดอกออกตามซอกใบใกล้ปลายกิ่งเป็นดอกเดี่ยวๆ กลีบดอกรูปแถบ มีสีเขียวอ่อนและต่อมาจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองและสีแดง มี ๖ กลีบ ยาวประมาณ ๕-๗.๕ ซม.และโค้งกลับไปทางก้านดอก ขอบหยักเป็นคลื่น มีเกสรตัวผู้ ๖ อัน ก้านเกสรจะแผ่จากกันเป็นรัศมี ผลจะมีลักษณะเป็นฝักรูปทรงกระบอก ยาวประมาณ ๔ ซม. มี ๓ พู เมื่อแก่จะแตกได้ ภายในฝักมีเมล็ดกลม สีส้มแกมน้ำตาล

สรรพคุณทางยาโบราณ
หัวและเมล็ด ใช้แก้ปวดตามข้อ แก้โรคเรื้อน แก้คุดทะราด แก้เสมหะ หรือใช้ฝนน้ำทาแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย หรือให้สัตว์กินเพื่อขับถ่ายพยาธิ

ควรใช้หัวและเมล็ดของดองดึงด้วยความระมัดระวัง เพราะถ้าใช้มากเกินไปอาจทำให้เกิดพิษได้ เช่น มีอาการเจ็บปวดตามตัว ชาที่ปากและผิวหนัง คลื่นไส้รุนแรง ท้องร่วงรุนแรง อุจจาระมีเลือดปน หายใจลำบาก ชัก หมดสติ ตัวเย็น และอาจตายได้ภายในเวลา ๓-๒๐ ชั่วโมง

*หัวใต้ดินและเมล็ดดองดึงมีสารชื่อว่า “โคลชิซีน”(colchicine) และอนุพันธ์อื่นอีกหลายชนิด สารนี้ใช้ในยาแผนปัจจุบันเป็นยาแก้โรคปวดข้อ(gout) เป็นสารที่มีความเป็นพิษสูง การใช้ต้องใช้ด้วยความระมัดระวังและต้องอยู่ภายใต้การควบคุมของแพทย์