ดีปลี

By -

ดีปลีเป็นผลที่แก่จัดของพืชที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Piper retrofractum Vahl ชื่อพ้อง Piper chaba Hunter non Blume หรือ Piper officinarum DC. ชื่อวงศ์ Piperaceae ฝรั่งเรียก “Java Long Pepper” ดีปลีชนิดนี้เป็นชนิดที่ปลูกทั่วไปในประเทศไทยดีปลี

พืชนี้เป็นไม้เลื้อย ลำต้นมีข้อปล้อง มีรากฝอยออกบริเวณข้อเพื่อช่วยให้ต้นเกาะพันไปกับสิ่งอื่น ลำต้นค่อนข้างกลมและเรียบ ใบเป็นใบเดี่ยว ออกสลับกัน รูปไข่แกมขอบขนาน กว้าง ๓-๕ ซม. ยาว ๗-๑๐ ซม. ฐานใบกลม สองข้างไม่เท่ากัน แผ่นใบสีเขียวเข้ม เป็นมัน ดอกเป็นดอกช่อ ออกที่ซอกใบ ช่อดอกรูปทรงกระบอก ปลายมน ดอกย่อยอัดกันแน่น แยกเพศ ผลเป็นผลเนื้อ อัดกันแน่นเป็นช่อทรงกระบอก โคนโต ปลายเล็ก มน ขนาดกว้างราว ๘ มม. ยาวราว ๒.๕-๗.๕ ซม. ผลย่อยมีเมล็ดเดียว เมล็ดมีขนาดเล็กมาก กลมและแข็ง เมื่อยังอ่อนมีสีเขียว สุกจะเปลี่ยนเป็นสีแดง

ดีปลีที่มีขายในท้องตลาดนั้นมักได้จากผลที่แก่จัด แต่ยังไม่สุก คือเก็บเมื่อกำลังจะเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีแดง ซึ่งในระยะนี้ดีปลีจะมีกลิ่นฉุนที่สุด เมื่อเก็บแล้วตากแดดให้แห้ง ดีปลีชนิดนี้มีองค์ประกอบเคมีที่ทำให้มีรสเผ็ดร้อนเหมือนกับที่พบในพริกไทย คือ พิเพอรีน(piprine) ในราวร้อยละ ๔-๕

ดีปลีมีกลิ่นหอม รสเผ็ดร้อน ใช้เป็นเครื่องเทศสำหรับปรุงแต่งและถนอมอาหาร

โบราณว่าดีปลีมีรสเผ็ด ร้อน ขม มีสรรพคุณบำรุงธาตุ ขับลม แก้จุกเสียด บางตำราว่าดีปลีใช้เป็นยาแก้โรคเกี่ยวกับทางเดินหายใจ เช่น ขับเสมหะ แก้หืด แก้หลอดลมอักเสบ แก้โรคนอนไม่หลับ แก้โรคลมบ้าหมู เป็นยาขับน้ำดี เมื่อมีการอุดตันของท่อน้ำดี เป็นยาขับระดูและทำให้แท้งลูก เป็นยาขับพยาธิในท้อง ใช้ปรุงเป็นยาทาภายนอกสำหรับบรรเทาอาการปวดที่กล้ามเนื้อ ทำให้ร้อนแดง และมีเลือดมาเลี้ยงที่บริเวณนั้นมากขึ้น แก้อาการอักเสบ

และดีปลีอีกชนิดหนึ่งที่ฝรั่งเรียก “Indian Long Pepper” เป็นดีปลีที่ได้จากพืชพื้นเมืองของอินเดียและบริเวณแถบร้อนของเทือกเขาหิมาลัย ปลูกและส่งออกขายจากประเทศอินเดีย พืชที่ให้ดีปลีนี้มี ๒ ชนิด คือ

๑. ชนิด Piper longum L. ปลูกมากในอินเดีย เป็นพืชที่ชอบธาตุหินปูน ฝนชุก อากาศชื้น พืชนี้มีลักษณะคล้าย Piper retrofractum Vahl แต่ต่างกันที่ใบ คือ ชนิดนี้มีใบรูปไข่ หรือรูปหัวใจ กว้าง ๓-๕ ซม. ยาว ๔-๙ ซม. ใบที่โคนกิ่ง รูปไข่กว้างถึงรูปหัวใจ ฐานใบมน กลม และกว้าง รูปหัวใจ ส่วนใบที่ปลายๆ กิ่งรูปไข่แกมรูปขอบขนาน ฐานใบรูปหัวใจ ปลายใบค่อนข้างแหลม ขอบใบเรียบ

๒. Piper peepuloides Roxb. ชนิดนี้เป็นไม้เลื้อย หรือไม้พุ่มตั้งตรง สูงราว ๓ เมตร ใบกว้าง ๒.๕-๕ ซม. ยาว ๕-๑๒.๕ ซม. รูปไข่แกมรูปขอบขนาน ฐานใบรูปหัวใจ ปลายใบเรียวแหลม ก้านใบยาว ๐.๒๕-๕ ซม. ชนิดนี้ขึ้นเองในป่าแถบร้อนของเทือกเขาหิมาลัย ตั้งแต่ประเทศเนปาลถึงภูฏาน ดีปลีนี้มีขนาดเล็กกว่าดีปลีชนิดอื่นๆ มาก และไม่มีสาร “พิเพอรีน” (piperine)

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์