ดีหมี

By -

ดีหมีเป็นพืชที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Cleidion spiciflorum (Burm.f.) Merr. ในวงศ์ Euphorbiaceae บางถิ่นเรียก ดินหมี(ลำปาง) กาดาวกระจาย(ประจวบคีรีขันธ์) กาไล กำไล(สุราษฎร์ธานี) คัดไล(ระนอง) จ๊ามะไฟ มะดีหมี(ภาคเหนือ)ต้นดีหมี

ดีหมีเป็นไม้ต้น ไม่ผลัดใบ สูงราว ๑๐-๒๐ เมตร เปลือกสีเทาดำ เกลี้ยง ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับกัน รูปรี รูปขอบขนาน หรือรูปรีแกมรูปใบหอก โคนใบแหลม หรือมน ขอบใบหยักตื้นและห่าง หรือเรียบ ปลายใบแหลม มีติ่งแหลมยื่นยาวออกไปเล็กน้อย กว้าง ๓.๕-๘ ซม. ยาว ๑๐-๒๒ ซม. ก้านใบยาว ๒-๖ ซม. ดอกตัวผู้และดอกตัวเมียอยู่ต่างต้นกัน ดอกตัวผู้ออกเป็นช่อยาวตามซอกใบหรือใกล้ยอด ช่อดอกยาว ๘-๒๑ ซม. กลีบเลี้ยงมี ๓ กลีบ เกสรตัวผู้มีมาก เรียงเป็นกระจุกกลม อยู่บนฐานรูปกรวย ก้านเกสรไม่ติดกัน ดอกตัวเมียออกเดี่ยวๆ ตามง่ามใบ ก้านดอกยาว ๔-๕ ซม. กลีบเลี้ยงมี ๕ กลีบ รังไข่มี ๑ อัน ภายในมี ๒-๓ ช่อง ผลค่อนข้างกลม ขนาดผ่าศูนย์กลาง ๒-๓.๕ ซม. เมล็ดกลม ผิวเกลี้ยง สีขาว

แพทย์โบราณใช้เปลือกต้มน้ำกินเป็นยาแก้ปวดท้อง ใบมีพิษ คือ ถ้าต้มน้ำกินมากๆ อาจทำให้แท้งลูกได้ เมล็ดกินเป็นยาระบาย

**ดีหมี อาจเป็นชื่อเรียกพืชอื่นอีกอย่างน้อย ๒ ชนิด คือ
๑. ดีหมี หรือ ดันหมี ของทางปักษ์ใต้ เป็นพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Gonocaryum lobbianum(Miers) Kurz ในวงศ์ Icacinaceae บางถิ่นเรียก คำเกี้ยวต้น มะดีควาย(ภาคเหนือ) ดีควาย(พายัพ) พืชชนิดนี้เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้น อาจสูงได้ถึง ๑๕ เมตร เปลือกเรียบ สีเทาหรือสีน้ำตาล ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเวียนสลับกันรอบลำต้น ก้านใบยาว ๑-๑.๕ ซม. สีเหลือง บางถิ่นจึงเรียก “ต้นก้านเหลือง” ดอกออกเป็นช่อสั้นๆ ตามง่ามใบ มีดอกย่อยช่อละ ๑-๓ ดอก มีขนประปราย ดอกตัวผู้กับดอกตัวเมียอยู่ต่างต้นกัน ผลรูปขอบขนานแกมรูปรี สีเขียว เมื่อสุกสีน้ำเงินอมม่วงหรือค่อนข้างดำ ภายในมี ๑ เมล็ด ชนิดนี้แพทย์โบราณว่าเนื้อไม้มีรสขม เป็นยาระงับความร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดหัว ขับเหงื่อ

๒. ดีหมี ของภาคกลางบางถิ่น เช่น ที่จังหวัดชัยนาทและจังหวัดสิงห์บุรี ใช้เรียกพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Strychnos nux-vomica L. ในวงศ์ Strychnaceae พืชชนิดนี้เป็นไม้ต้นที่มักรู้จักกันทั่วไปในชื่อ “แสลงใจ” หรือ “แสลงโทน” หรือ “แสงโทน” หรือ “แสลงเบือ” เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ สูงราว ๑๒ เมตร มีใบดก หนาทึบ ใบเป็นใบเดี่ยว สีเขียวเข้ม เป็นมัน มีเส้นใบชัดเจน ๓ เส้น ดอกออกเป็นช่อ มีขนาดเล็ก ดอกย่อยสีนวล ผลรูปทรงกลม มีก้านยาว เมื่ออ่อนมีสีเขียว เมื่อสุกมีสีแสดอมเขียว เนื้อในมีสีขาว เมื่อผลสุกเนื้อในนี้จะเป็นสีเหลือง ในผลหนึ่งมีเมล็ด ๓-๕ เมล็ด เมล็ดแบนคล้ายลูกกระดุม มีขนหุ้มคล้ายสักหลาดเป็นมันวาว ฝรั่งเรียก “Dog Button” ใช้เป็นเครื่องยา แพทย์โบราณเรียก “โกษฐ์กะกลิ้ง”**

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์