ตำลึงใบแฉก

By -

เป็นใบของต้นตำลึงที่ขอบใบเว้าเป็น ๕ แฉก พืชนี้มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Coccinia grandis Voigt ชื่อพ้อง Coccinia indica Wight & Arn. ในวงศ์ Cucurbitaceae ทางพายัพเรียก “ผักแคบ”ตำลึงใบแฉก

ตำลึงเป็นไม้เถา ลำต้นเล็ก เกลี้ยง มีมือเกาะ มือเกาะไม่แยกแขนง ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับกัน รูปค่อนข้างกลม กว้างและยาว ๕-๘ ซม. โคนใบเว้าเป็นรูปหัวใจ ขอบใบหยักแบบฟันเลื่อยเล็กๆ หักเป็นมุม ๕ มุม หรือเว้าลึกเป็นแฉก ๕ แฉก ปลายใบเป็นติ่งแหลม มีเส้นใบออกจากจุดเดียวกันที่โคนใบ ๕-๗ เส้น ก้านใบยาว ๓-๖ ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือออกเป็นคู่ที่ซอกใบ สีขาว ดอกตัวผู้และดอกตัวเมียอยู่ต่างต้นกัน แต่ลักษณะคล้ายคลึงกัน ก้านดอกยาว ๒-๔ ซม. ดอกตัวผู้ มีกลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเล็กน้อยที่โคน ยาวราว ๓ ซม. รูปชามโคม ปลายแยกเป็น ๕ แฉก กลีบดอกเชื่อมติดกันเล็กน้อยที่โคน ยาวราว ๒ ซม. รูประฆัง ปลายแยกเป็น ๕ กลีบ เกสรตัวผู้มี ๓ อัน ก้านเกสรเชื่อมติดกันเป็นมัด ดอกตัวเมียกลีบเลี้ยงและกลีบดอกเหมือนดอกตัวผู้ รังไข่รูปกระสวน ท่อรังไข่เกลี้ยง ปลายแยกเป็น ๓-๕ แฉก ผลรูปไข่กลับหรือรูปขอบขนาน กว้างราว ๒.๕ ซม. ยาวราว ๕ ซม. เมื่อยังอ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่จัดผิวและเนื้อจะเป็นสีแดง เมล็ดมีจำนวนมาก รูปไข่กลับแกมรูปขอบขนาน กว้างราว ๓ มม. ยาวราว ๗ มม. แบน เปลือกแข็ง

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่ารากตำลึงมีรสเย็น ต้มน้ำกินเป็นยาเย็น ลดไข้ ถอนพิษ แก้ตาฝ้า และแก้อาเจียน

ราก เผาเป็นเถ้า ใช้ทาแผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง แก้อักเสบ ผงเปลือกรากกินเป็นยาระบาย

หัว มีรสเย็น มีสรรพคุณดับพิษทั้งปวง

เถาตำลึง มีรสเย็น คั้นเอาน้ำหยอดตา แก้ตาอักเสบ ตาฟาง ตาช้ำ

ใบ มีรสเย็น สรรพคุณดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน ดับพิษฝี ถอนพิษตำแย แก้ปวดแสบปวดร้อน แก้คัน

ดอก มีรสเย็น ใช้แก้คัน

ผลอ่อน สามารถนำมากินได้

เมล็ด มีรสเย็น เมา ตำผสมน้ำมันมะพร้าว ใช้ทาแก้หิด

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์