ต้นกำยาน

By -

ชื่อสามัญ , olibanum, Siam Benzoin, Sumatar Benzoin
ชื่อวิทยาศาสตร์ Styrax benzoides Craib
ชื่อวงศ์ STYRACACEAE
ชื่ออื่นๆ กำยาน, กำยานไทย, เซ่พอบอ, เข้ว, เกลือตานตุ่น, ชาติสมิง, สาดสมิง, สะด่าน, กำมะแย, กำยานสุมาตรา, เบนซอย

กำยานมาจากคำว่า “Kamyan” ในภาษามลายู ซึ่งในแต่ละพื้นที่ของมีชื่อเรียกแตกต่างกันออกไป กำยาน เป็นยางหอมที่ได้จากพืชสกุล “Boswellia” ที่ใช้ในการทำเครื่องหอมจะได้จากสกุล “Boswellia sacra” ส่วนน้ำหอมกำยานจะได้จากต้น Boswellia ต้นกำยานมีอยู่ด้วยกันหลายชนิด ซึ่งในแต่ละชนิดก็ให้น้ำยางในลักษณะที่แตกต่างกันออกไป หรือแม้แต่ชนิดเดียวกันหากอยู่ในสภาพดินฟ้าอากาศที่แตกต่างกัน ก็ให้น้ำยางที่มีคุณภาพแตกต่างกันได้ พบกระจายพันธุ์อยู่ทั่วไปในเขตร้อนของไทย แหลมมลายู เกาะสุมาตรา เกาะชวา และเกาะบอนิโอ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ต้นกำยาน

ลำต้น
เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ ลักษณะลำต้นเปลาตรง ทรงพุ่มโปร่ง มีความสูงของลำต้นประมาณ 10-20 เมตร เปลือกลำต้นเป็นสีเทา บริเวณกิ่งก้านมีขนสีเหลืองปกคลุมเล็กน้อย

ใบ
มีลักษณะเรียวยาวเป็นรูปทรงไข่ แผ่นใบค่อนข้างหนา มีความกว้างประมาณ 2-6 ซม. ยาวประมาณ 7.5-12.5 ซม. ใบมีขนอ่อนสีขาวปกคลุม ปลายใบแหลม ขอบใบหยักเล็กน้อย ก้านใบยาวประมาณ 6-10 มม. ออกเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับกัน

ดอก
ออกเป็นช่อกระจุกสั้นๆ ตามซอกใบหรือปลายกิ่ง มีกลีบดอกจำนวน 5 กลีบ กลีบดอกด้านนอกเป็นสีขาว ส่วนด้านในเป็นสีขาวหรือชมพูอมแดง มีขนปกคลุมเล็กน้อย มีเกสรเพศผู้ 10 อัน ดอกมีกลิ่นหอม เริ่มผลิดอกในช่วงเดือนมกราคม-กุมภาพันธ์

ผล
กำยาน

กำยานมีผลสีเขียวอ่อน รูปทรงไข่หรือค่อนข้างกลม เปลือกแข็ง มีขนปกคลุมอยู่ประปราย ขั้วผลมีฝาปิดคล้ายหมวก ขนาดผลที่โตเต็มที่มีความยาวประมาณ 10-12 มม. เมื่อผลแห้งจะเป็นสีน้ำตาลและแตกออกเป็น 3 ส่วน ภายในผลมีเมล็ดอยู่ประมาณ 1-2 เมล็ด

กำยาน สามารถเจริญเติบโตขึ้นมาได้แม้ในสภาพแวดล้อมที่มีพื้นที่เป็นหิน เมื่อต้นกำยานมีอายุได้ประมาณ 8-10 ปี ก็จะเริ่มมีน้ำยางให้เก็บ วิธีการเก็บก็ทำได้โดยใช้อุปกรณ์ต่างๆ ขูดบริเวณเปลือกลำต้นให้ยางซึมออกมา และแข็งตัวกลายเป็นน้ำตา ในแต่ละปีจะสามารถเก็บยางจากต้นกำยานได้ประมาณ 2-3 ครั้ง ยางกำยานที่ขูดในครั้งแรกจะมีสีขาวบริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม แต่น้ำยางที่ได้จากครั้งหลังสุดจะมีสีขาวขุ่น เนื่องจากมีสารที่ทำให้มีกลิ่นหอมแรง ซึ่งเป็นน้ำยางที่มีคุณภาพสูง กำยานที่มีคุณภาพดีที่สุดในโลกจะเป็นกำยานจากประเทศโอมาน ส่วนที่มีคุณภาพรองลงมาก็เป็นของประเทศเยเมน และประเทศโซมาเลีย แถบฝั่งทะเลตอนเหนือ

ในปัจจุบันจำนวนต้นกำยานได้ลดลงไปอย่างมาก เนื่องจากมีการเก็บผลผลิตเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนทำให้เปอร์เซ็นต์การงอกของเมล็ดและการเจริญเติบโตด้อยลงไป

ส่วนที่ของต้นกำยานที่นำมาใช้ประโยชน์ ได้แก่ ยางที่ได้จากเปลือกของลำต้น

ยางกำยานมักถูกนำมาใช้เป็นส่วนผสมในเครื่องยาและเครื่องสำอาง เช่น ใช้เป็นยาฆ่าเชื้อ ยาแก้ไอ ขับเสมหะ ขับลม บำรุงหัวใจ ห้ามเลือด สมานแผล แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ ลดความเครียด หรือทำเป็นเครื่องหอมใช้เผาเอาควันอบห้องเพื่อไล่มด แมลง ริ้น ไร และฆ่าเชื้อโรคในอากาศ ใช้ดับกลิ่นไม่พึงประสงค์ ใช้ทำกระแจะ ทำธูปบูชาพระ หรือเครื่องหอมชนิดอื่นๆ ในตำรับยาแผนโบราณมักใช้กำยานเป็นส่วนผสมเพื่อแต่งกลิ่นหรือกันบูด เมื่อนำมาผสมกับขี้ผึ้งจะใช้ทาแผล รักษาโรคน้ำกัดเท้า และเชื้อราต่างๆ ได้