ปลาที่อยู่ใน Order Pleuronectiformes

By -

Heterosomata
(flatfishes, flounders, halibuts, plaices, dabs, turbot, soles)
เป็นปลาที่เป็นอาหารของชาวโลกและมีความสำคัญทางเศรษฐกิจ ที่อยู่ในกลุ่มนี้ได้แก่ พวกปลาซีกเดียว ลิ้นหมา ลิ้นควาย ฯลฯ อาจมีลำตัวสั้นหรือยาว แบนด้านข้างมาก มีฐานยาวที่ครีบหลังและครีบก้น ลำตัวแบนมาก ลำตัวของบางชนิดในด้านที่มีตาจะป้อมและมีสีเข้มกว่า ซึ่งอีกด้านหนึ่งลำตัวจะแบนและมีสีที่ซีดกว่าจนเกือบขาว

ปลาพวกนี้ในตัวอ่อนจะมีสมมาตรแบบซ้าย-ขวา ว่ายน้ำไปเช่นปลาอื่นๆ เมื่อโตจะมีความยาวเพียง 5-120 มิลลิเมตร ตาจะย้ายมาชิดกันอีกด้านหนึ่งของกะโหลกศีรษะ จะหันด้านที่มีตาอยู่ข้างบนเมื่อว่ายน้ำ การปรับตัวของกะโหลกศีรษะ ระบบประสาท กล้ามเนื้อ จะเกี่ยวเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงแบบเมตะมอร์โฟซิส ทำให้อีกด้านหนึ่งมองไม่เห็น ไม่มีสารสี มักเห็นเป็นสีขาวหรือชมพู ตาของปลาพวกนี้ส่วนมากจะอยู่ทางด้านซ้าย จึงมักหันตัวไปทางขวา เรียกว่า dextral ที่ตาอยู่ด้านขวามีอยู่น้อยชนิด ซึ่งตาก็จะหันไปทางซ้าย เรียกว่า sinistral ส่วนตาที่สามารถหันได้ทั้งซ้ายและขวาจะพบในบางสปีชีส์

ปลาซีกเดียว Platichthys stellatus สามารถทำให้ตาอยู่ด้านซ้ายหรือขวาก็ได้ ซึ่งเป็นปลาที่น่าสนใจมาก การเปลี่ยนแปลงรูปร่างในลักษณะนี้จะขึ้นอยู่กับแหล่งอาศัย ซึ่งการมีตาอยู่ข้างซ้ายหรือขวานั้น นักวิชาการหลายท่านอ้างว่าเป็นผลมาจากพันธุกรรม ปลาซีกเดียวพวกนี้เป็นปลากินเนื้อที่หากินอยู่ตามพื้นน้ำ ก่อนจะกลายมาเป็นตัวโตเต็มวัยที่พร้อมจะผสมพันธุ์ได้ต้องใช้เวลานานถึง 1-15 ปี ซึ่งขึ้นอยู่กับแต่ละชนิด ในปลาขนาดใหญ่ เช่นปลาฮาลิบัด อาจมีความยาวถึง 3 เมตรเมื่อเป็นตัวเต็มวัย

ในออเดอร์นี้มีปลาอยู่ทั้งหมด 11 วงศ์ 123 สกุล 570 สปีชีส์ มีเพียง 4 สปีชีส์ที่เป็นปลาน้ำจืด และอีก 20 สปีชีส์จะเป็นปลาทะเลที่หากินในน้ำจืดบ้างเป็นครั้งคราว มีวงศ์ที่น่าสนใจดังนี้

1. Family Psettodidae (psettodids) อยู่ในวงศ์ปลาซีกเดียว (big-mouth flounder, Indian halibut) ลักษณะลำตัวจะสั้นและแบนข้างมาก ครีบหลังจะเริ่มจากหลังขอบตา มีครีบหลัง ครีบหาง ครีบก้นที่แยกจากกัน ครีบท้องเกือบมีความสมมาตรกันแบบซ้าย-ขวา มีก้านครีบแข็ง 1 อัน ก้านครีบอ่อน 5 อัน มีปากที่กว้างใหญ่ มีฟันที่ขากรรไกรและกระดูกเหงือก มีตาอยู่ข้างซ้ายหรือขวา มีอยู่เพียงสกุลเดียว 3 สปีชีส์ ปลาที่รู้จักกันดี ได้แก่ ปลาจักรผาน ซีกเดียว โทวที (Indian halibut) Psettodes erumi

2. Family bothidae (lefteye flounders) อยู่ในวงศ์ของปลาลิ้นหมา ใบขนุน ลิ้นควาย ลักษณะของลำตัวจะสั้น และแบนข้างมาก มีตาอยู่ด้านซ้าย ครีบท้องด้านซ้ายจะยาวกว่าด้านขวา ครีบหลังจะเริ่มจากเหนือตา ในไข่แดงจะมีหยดน้ำมัน 1 หยด มีอยู่ 20 สกุล เช่น Armoglossus, Crossorhombus, Laeops, Psettina, Trichopsetta และมีสกุลที่ถูกแยกวงศ์ไปเช่น Pseudorhombus (วงศ์ Paralichthyidae) ได้แก่

-ปลาใบไม้ Arnoglossus aspilos
-ปลาใบขนุน (large-scaled flounder) Engyprosopon grandisquama
-ปลาซีกเดียว ลิ้นหมาหงอนสั้น (many-eyed flounder) Grammatobotus polyophthalmus

3. Family Pleuronectidae (righteye flounders) เป็นปลาทะเล น้ำกร่อย น้ำจืดที่เป็นวงศ์ใหญ่ มีตาอยู่ทางด้านขวา ในไข่แดงไม่มีหยดน้ำมัน ครีบหลังจะเริ่มจากเหนือตา อาจมีหรือไม่มีครีบหูในด้านที่ไม่มีตา มีอยู่ 39 สกุล 93 สปีชีส์ เช่น Acanthopsetta, Hippoglossus, Verasper, Pseudopleuronectes

4. Family Samaridae อยู่ในวงศ์ของปลาลิ้นหมาหงอนยาว ปลาในวงศ์นี้เดิมได้ถูกจัดอยู่ในวงศ์ Pleuronectidae และในปี ค.ศ. 1988 ก็ได้ถูกแยกออกมาเป็นวงศ์ใหม่ มีครีบท้องที่สมมาตรซ้าย-ขวา ครีบหลังจะเริ่มต้นจากหน้าตา มีอยู่เพียง 3 สกุล คือ Plagiopsetta, Samaris, Samariscus ประมาณ 20 สปีชีส์

5. Family Soleidae (soles) เป็นปลาทะเลที่มีตาอยู่ทางซีกขวาของลำตัว มีครีบหลัง ครีบก้น และครีบหางแยกออกจากกัน หรืออาจติดกัน มีอยู่ประมาณ 20 สกุล 89 สปีชีส์ ได้แก่

-ปลาโมเสส หรือสเปเคิลโซล (mosis, speckled sole) Pardachirus marmoratus เป็นปลาที่สามารถหลั่งสารเคมีเพื่อต่อสู้กับศัตรูได้ พบได้ในมหาสมุทรอินเดีย

-ปลาลิ้นหมาลายหงอนยาว (horned sole) Aesopia cornuta

-ปลาลิ้นควายจุด (broad sole) P. pavonus

-ปลาลิ้นควาย ซีกเดียว (ovate sole) Solea ovate

-ปลาลิ้นควาย ลิ้นหมา Synaptura aenea

-ปลาลิ้นหมาลาย (zebra sole) Zebrias quagga

-ปลาซีกเดียว Heteromycteris spp.

6. Family Cynoglossidae (tonguefishes) รูปร่างของปลาวงศ์นี้จะยาวคล้ายใบหอก และแบนข้างมาก มีตาอยู่ด้านซ้าย มีครีบหลังและครีบก้นเชื่อมต่อกับครีบหาง ครีบหูไม่มี มีตาที่เล็กและอยู่ชิดกันมาก ปากจะไม่สมมาตรกัน ความยาวเฉลี่ยของปลากลุ่มนี้ประมาณ 30 เซนติเมตร มีอยู่เพียง 3 สกุล Symphurus, Cynoglossus และ Paraplagusia ประมาณ 110 สปีชีส์ ได้แก่

-ปลาช่างขุน ลิ้นหมา ผblack spotted sole) Cynoglossus puncticeps

-ปลาช่างขุน ยอดม่วง (tonguefish) C. lingua

-ปลาลิ้นหมา ยอดม่วง Paraplagusia bilineata

ที่มา: จากหนังสือเรื่อง มีนวิทยา
เรียบเรียงโดย: สุภาพร สุกสีเหลือง
ภาควิชาชีววิทยา
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ