ปลาเป็นสัตว์เลือดเย็นทุกชนิดหรือไม่

By -

มนุษย์เข้าใจว่าปลาทุกชนิดเป็นสัตว์เลือดเย็นมานานแล้ว เนื่องจากอุณหภูมิในร่างกายของปลาจะผันแปรไปตามสภาพน้ำที่อยู่รอบๆ ตัว
จะสูญเสียความร้อนผ่านออกทางเหงือก จึงไม่สามารถควบคุมอุณหภูมิของร่างกายให้คงที่เหนือสิ่งแวดล้อมได้ปลาทูน่าครีบสีน้ำเงิน

จากการศึกษาของนักวิทยาศาสตร์เมื่อไม่นานมานี้ ได้สร้างความประหลาดใจให้แก่มนุษย์ เนื่องจากพบว่า ปลาที่อาศัยตามแหล่งทะเลเปิดหลายชนิด มีการพัฒนาระบบการไหลเวียนของเลือดพิเศษกว่าปลาชนิดอื่นๆ สามารถเก็บความร้อนไว้ภายในร่างกายได้ดี กลุ่มเส้นเลือดพิเศษในปลาเลือดอุ่นพวกนี้ เรียกว่า “retia mirabile” หรือเครือข่ายมหัศจรรย์ ก่อนที่เส้นเลือดแดงจะไหลไปแลกเปลี่ยนก๊าซที่เหงือก กลุ่มเส้นเลือดนี้ก็จะดึงดูดและเก็บพลังงานความร้อนไว้ในตัวปลาก่อน และเมื่อเส้นเลือดที่เหงือกรับออกซิเจนแล้วก่อนที่จะส่งไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกาย ก็จะมารับความร้อนบริเวณ rete mirabile เสียก่อน ตัวอย่างปลาพวกนี้เช่น ปลาทูน่าครีบสีน้ำเงิน(blue fin tuna)

บริเวณกล้ามเนื้อแดงของปลาทูน่าครีบสีน้ำเงิน ที่มี rete mirabile ห่อหุ้มอยู่จะมีอุณหภูมิสูงที่สุด ทั้งยังสร้างพลังงานและถ่ายเทความร้อนได้มากที่สุดด้วย ระบบกล้ามเนื้อต่างๆ ของปลาชนิดนี้สามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพก็ด้วยความได้เปรียบทางกายวิภาคที่มีรูปร่างหัวท้ายเพรียวแหลมแบบกระสวย และสามารถรักษาอุณหภูมิในระบบเลือดได้สูงกว่าสภาพแวดล้อม ดังนั้น ปลาทูน่าครีบสีน้ำเงินจึงสามารถว่ายน้ำได้รวดเร็วโดยไม่ต้องแปลกใจเลย มันสามารถที่จะว่ายได้เร็วถึง 70 กิโลเมตร/ชั่วโมง ในระยะทางสั้นๆ

ยังมีปลาอีกหลายชนิดที่เป็นปลาเลือดอุ่น และสามารถเก็บอุณหภูมิไว้ในร่างกายได้ทั้งชนิดที่มีกระดูกแข็งและกระดูกอ่อน เช่น ปลาสกิบแจ๊คทูน่า ปลาวาฮู ปลาฉลามมาโคครีบสั้น ฉลามขาว ฉลามพอร์บีเกิล ปลากระโทงแทง และปลาดูกบางชนิด

ปลาเลือดเย็นจะหนาวจนแข็งตายได้หรือไม่
เมื่ออุณหภูมิของน้ำลดลงมาก ร่างกายของปลาเลือดเย็นจะไม่สามารถรักษาอุณหภูมิให้เหมาะสมตามความต้องการได้ ระบบอวัยวะต่างๆ ในร่างกายจึงไม่สามารถทำงานได้ เมื่อทนความหนาวเย็นไม่ได้จึงต้องแข็งตาย ในฤดูหนาวแหล่งน้ำบางแห่งมีอุณหภูมิของน้ำเย็นจัดถึง -0.5 องศาเซลเซียส อาจทำให้ปลาแข็งตายได้ เนื่องจากน้ำแข็งจากภายนอกได้ซึมผ่านเข้าไปในเหงือกและผิวหนังของปลา

ภายใต้อุณหภูมิของน้ำที่ต่ำกว่าจุดเยือกแข็งประมาณ -2.2 ถึง -1.4 องศาเซลเซียส มีปลาชนิดหนึ่งที่สามารถทนทานและดำรงชีพอยู่ได้ นั่นคือ ปลาสปอตเต็ดโนโตเธ็น(spotted notothen) เพราะสารไกลโคโปรตีนชนิดหนึ่งในเม็ดเลือดแดงของปลาชนิดนี้สามารถป้องกันการแข็งตัวและตกผลึกของน้ำแข็งได้ ปลาโนโตเธ็นชอบอาศัยอยู่ในบริเวณมหาสมุทรแอนตาร์คติค มีอยู่ด้วยกันหลายชนิด ประมาณ 90-100 สปีชีส์ พวกที่ล่าเหยื่อหากินขึ้นลงระหว่างก้นทะเลกับแหล่งทะเลลึกมีเพียงไม่กี่ชนิด ส่วนใหญ่จะเป็นพวกที่หากินตามท้องทะเลมากกว่า

ที่มา: จากหนังสือเรื่อง มีนวิทยา
เรียบเรียงโดย: สุภาพร สุกสีเหลือง
ภาควิชาชีววิทยา
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ