ปัญหาและสรีรภาพในการว่ายน้ำของปลา

By -

ปลาบางชนิดสามารถบินได้ในระยะสั้นๆ บางชนิดก็สามารถคืบคลานหรือเดินบนพื้นดินได้ และบางชนิดยังปีนต้นไม้ได้ด้วย หรือบางชนิดก็ชอบขุดรูอยู่ใต้ดินลึกถึง 2 เมตร แต่สำหรับปลาทั่วไปก็ต้องว่ายน้ำได้ ปลาแต่ละชนิดจะมีลีลาการว่ายน้ำเฉพาะตัว แตกต่างกันไปตามรูปร่าง ลักษณะ ขนาด อวัยวะและกล้ามเนื้อที่ได้มาจากธรรมชาติ ปลาบางชนิดออกแรงว่ายน้ำโดยการขยับเคลื่อนไหวร่างกายเพียงบางส่วนเท่านั้น แต่บางชนิดก็ต้องใช้อวัยวะทุกส่วนของลำตัวจึงจะว่ายน้ำไปได้

สัตว์มีกระดูกสันหลังที่อาศัยอยู่ในน้ำและว่ายน้ำได้ทั้งหมดเราเรียกว่า สัตว์น้ำ ปลามีวิวัฒนาการมาจากบรรพบุรุษที่ว่ายน้ำได้ดีอยู่แล้ว จึงจัดเป็นสัตว์น้ำหรือนักว่ายน้ำปฐมภูมิ แต่สัตว์น้ำกลุ่มอื่นที่มีกระดูกสันหลัง และมีวิวัฒนาการมาจากบรรพบุรุษที่เป็นสัตว์บก จะจัดเป็นนักว่ายน้ำทุติยภูมิ ต้องใช้เวลานานถึง 100 ล้านปีกับการเปลี่ยนแปลงจากชีวิตในน้ำและปรับตัวไปใช้ชีวิตบนบก แต่จะใช้เวลาน้อยกว่าถ้าเป็นการปรับตัวจากบนบกมาอยู่ในน้ำอีกครั้ง ซึ่งในสัตว์บกหลายกลุ่มก็ได้เกิดขึ้นหลายครั้ง เพื่อให้อยู่ในน้ำได้อีกครั้งก็จะมีการเปลี่ยนแปลงและปรับตัวทางกายวิภาคและสรีรภาพที่เหมาะสม สัตว์เหล่านี้จึงกลายมาเป็นสัตว์น้ำอีกครั้งหนึ่ง

ปัญหาและสรีรภาพของการว่ายน้ำ
การต่อต้านการว่ายของปลาก็จะเป็นความหนาแน่นและความหนืดของน้ำ เพื่อลดแรงเสียดทานของน้ำปลาที่ว่ายน้ำเร็วหลายชนิดจึงมีรูปร่างแบบกระสวย หัวแหลมท้ายแหลม มนุษย์จึงได้หลักการนี้ในการสร้างเรือดำน้ำ เครื่องบิน ซึ่งเป็นโครงสร้างที่คงที่ ไม่สามารถเปลี่ยนรูปได้เมื่อมีการขับเคลื่อน แต่ปลาสามารถขยับกล้ามเนื้อข้างลำตัวให้ส่ายไปมาเพื่อช่วยในการเคลื่อนที่ หรือหันเหทิศทางอย่างคล่องแคล่วได้ แต่ปลาที่ว่ายน้ำช้าก็จะใช้เพียงครีบคู่หรือครีบเดี่ยวขยับให้เคลื่อนที่ไปเท่านั้นไม่ได้ใช้กล้ามเนื้อมาช่วย เราเรียกแรงขับดันจากครีบนี้ว่า แรงผลักดัน หรือ ธรัสต์(thrust)

ลีลาการว่ายน้ำของปลาจะแตกต่างกันออกไป รูปร่างของปลาอาจเปลี่ยนแปลงไปบ้างไม่มากก็น้อยจากแรงเสียดสีของน้ำกับลำตัว แม้การโบกพัดครีบของปลาที่ว่ายน้ำช้าก็ต้องเอาชนะแรงเสียดทานของน้ำที่เรียกว่า แรงหน่วง ด้วยการใช้กล้ามเนื้อลำตัวออกแรงเคลื่อนที่เพื่อสร้างแรงผลักดันให้ขับเคลื่อนไปข้างหน้าได้

ความชำนาญของการว่ายน้ำ
นักวิชาการมีความสนใจเกี่ยวกับความเร็วในการว่ายน้ำของปลาแต่ละชนิดมาก ปลากระดูกอ่อน อย่างฉลามมาโค ได้ชื่อว่าว่ายน้ำได้เร็วที่สุด ส่วนปลากระดูกแข็งหลายชนิดที่ว่ายน้ำได้เร็วที่สุด ได้แก่
-ปลาทูน่า และปลาโอ ในวงศ์ Scrombridae
-ปลากะโทงแทง ในวงศ์ Istiophoridae
-ปลากะโทงแทงดาบ ในวงศ์ Xiphiidae

ในปลาแต่ละชนิด การวัดสถิติของอัตราความเร็วเฉลี่ยแม้ทำได้ยากมาก แต่ก็พอประมาณได้ว่า ปลาที่ติดเบ็ดอย่างปลากะโทงแทง ปลาวาฮู และปลาทูน่า สามารถว่ายน้ำด้วยอัตราความเร็วประมาณ 28 กิโลเมตร/ชั่วโมง ซึ่งเป็นอัตราความเร็วฉับพลัน ที่สูงกว่าความเร็วปกติกว่า 2 เท่าขึ้นไป เนื่องจากโดนจับและพยายามดิ้นรนเพื่อความอยู่รอด

ที่มา: จากหนังสือเรื่อง มีนวิทยา
เรียบเรียงโดย: สุภาพร สุกสีเหลือง
ภาควิชาชีววิทยา
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ