พืชสมุนไพร:กระต่ายจาม

By -

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Scoparia dulcis Linn., Adenosma indiana (Lour.) Merr.
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์: Manulea indiana Lour
ชื่อวงศ์ : Scrophulariaceae หรือ plantaginaceae
ชื่ออื่นๆ : กรดน้ำ, ขัดมอนเล็ก, กัญชาป่า, กระต่ายจามใหญ่, มะไฟเดือนห้า, เทียนนา, ขัดมอนเทศ, หญ้าหัวแมงฮุน, หญ้าจ้าดตู้ด, ตานซาน, หูปลาช่อนตัวผู้, เอี่ยกำเช้า, หญ้าพ่ำสามวัน, แหย่กานฉ่าน, การบูรป่า, ข้าวคำ, ข้าวก่ำ, พริกกระต่าย, โซเซ

กระต่ายจาม เป็นไม้ล้มลุกประเภทวัชพืช เป็นพืชในวงศ์เดียวกันกับเทียนเกล็ดหอย มักเจริญเติบโตอยู่ตามที่โล่งที่มีความชื้นแฉะ บริเวณทุ่งหญ้า นาข้าว หรือป่าผลัดใบ หรือในพื้นที่ที่อยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ 360-1,200 เมตร มีการแพร่กระจายพันธุ์อยู่ในแถบอินโดจีน ชวา บอร์เนียว อินเดีย ศรีลังกา พม่า ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย และทางตอนใต้ของประเทศจีน ส่วนในประเทศไทยพบมีการกระจายพันธุ์อยู่ในหลายจังหวัด เช่น เชียงใหม่ แพร่ ตาก เลย นครราชสีมา สระบุรี ตราด เพชรบุรี ประจวบคีรีขันธ์ สุราษฎร์ธานี ระนอง พังงา สตูล และสงขลา

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์กระต่ายจาม
ลำต้น
ลักษณะลำต้นตั้งตรง เป็นเหลี่ยม มีความสูงประมาณ 30-50 ซม. ตามลำต้นมีขนอ่อนๆ ปกคลุมอยู่ทั่ว แตกกิ่งก้านน้อย มีอายุได้เพียงปีเดียว

ใบ
ลักษณะใบเป็นรูปไข่หรือรูปขอบขนาน ปลายใบมนหรือแหลม โคนใบมน ขอบใบหยักคล้ายฟันเลื่อย มีขนนุ่มๆ ปกคลุมแผ่นใบทั้งด้านบนและด้านล่างอย่างหนาแน่น ขนาดความกว้างของใบมีประมาณ 0.7-2 ซม. ยาวประมาณ 1-6 ซม. ก้านใบสั้น ออกเป็นใบเดี่ยวเรียงเวียนสลับกัน ภายในใบมีต่อมเล็กๆ ที่ให้กลิ่นหอมคล้ายการบูร

ดอก
ออกเป็นช่อบริเวณง่ามใบหรือปลายกิ่ง ช่อดอกเป็นรูปทรงกลมหรือทรงกระบอก กว้างประมาณ 1 ซม. ยาวประมาณ 1-5 ซม. ก้านช่อดอกยาวประมาณ 3-8 เซนติเมตร ในแต่ละช่อจะประกอบไปด้วยดอกย่อยสีขาว สีม่วง หรือสีน้ำเงินขนาดเล็กเป็นจำนวนมาก โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นหลอด ปลายกลีบแยกเป็น 4 กลีบ โดยมีกลีบขนาดใหญ่ด้านบน 1 กลีบ และกลีบขนาดเล็กด้านล่าง 3 กลีบ มีกลีบเลี้ยงสีเขียวแยกออกเป็น 5 แฉก ที่ส่วนปลายเชื่อมติดกัน ใบประดับเป็นรูปยาวรีสีเขียวมีขนปกคลุม มีเกสรเพศผู้ขนาดสั้น 2 อัน และขนาดยาว 2 อัน มีรังไข่ขนาดเล็ก มักผลิดอกในช่วงเดือนกรกฎาคม-ตุลาคม

ผล
มีลักษณะเป็นรูปไข่หรือรูปรีขนาดเล็ก ผิวเรียบ ยาวประมาณ 3 มม. เมื่อแก่และแห้งจะสามารถแตกออกได้ ภายในผลมีเมล็ดรูปไข่สีน้ำตาลอ่อน เมล็ดมีขนาดเล็กมาก และมีอยู่เป็นจำนวนมากมาย

การขยายพันธุ์
ทำได้ด้วยวิธีการเพาะเมล็ด กระต่ายจามเป็นพืชที่สามารถเจริญเติบโตได้ดีในดินเกือบทุกชนิด ชอบแสงแดดแบบเต็มวัน ต้องการน้ำในปริมาณปานกลางไปจนถึงมาก

สรรพคุณทางยาสมุนไพร
ราก-ใช้เป็นยาแก้ไข้ ขับปัสสาวะ แก้อาการปวดศีรษะ แก้ผื่นคัน แก้บิด ท้องร่วง จุกเสียด ช่วยสมานลำไส้ แก้โรคเบาหวาน

ต้น-ใช้เป็นยาแก้ไอ แก้ไข้ แก้ท้องเสีย แก้ปวดท้อง แก้ลำไส้อักเสบ แก้ผื่นคัน ลดอาการบวมจากโรคเหน็บชา แก้เหงือกบวม แก้ปากเปื่อย แก้หัด แก้อาการปัสสาวะติดขัด แก้เจ็บคอ แก้อาการวิงเวียนศีรษะ

ใบ-ใช้เป็นยาขับระดูขาว แก้ไอ รักษาโรคติดเชื้อเกี่ยวกับทางเดินอาหารบางชนิด แก้หลอดลมอักเสบ ช่วยบำรุงธาตุ แก้ไข้ แก้ปวดฟัน

ผล-ใช้เป็นยาขับพยาธิไส้เดือน

กระต่ายจาม มักใช้เป็นส่วนประกอบในตัวยาสมุนไพรชนิดอื่นๆ และยังมีคุณสมบัติในการต่อต้านเซลล์มะเร็ง หรือใช้รักษาไข้มาลาเรียได้ด้วย