มะนาว

By -

ต้นมะนาวเป็นพืชที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Citrus aurantifolia (Christm. & Panz.) Swingle จัดอยู่ในวงศ์ Rutaceae บางถิ่นเรียกมะนาวว่า ส้มมะนาว(ภาคกลาง) ส้มนาว(ภาคใต้) โกรยซะม้า(เขมร-สุรินทร์) หมากฟ้า(ไทยใหญ่-แม่ฮ่องสอน) มะนาวมีชื่อสามัญว่า Common Lime, Sour Lime หรือ Lime เป็นพืชที่ปลูกใช้ในครัวเรือนของคนไทยมาแต่โบราณมะนาว

ต้นมะนาวเป็นไม้พุ่ม สูง ๐.๕๐-๓.๕๐ เมตร กิ่งก้านอ่อน มีหนามยาว ๓-๑๓ มม. ใบเป็นใบประกอบชนิดลดรูป เหลือใบย่อยใบเดียว รูปไข่ รูปรี หรือรูปไข่แกมรูปขอบขนาน ขนาดกว้าง ๑.๕-๕.๕ ซม. ยาว ๒.๕-๙ ซม. ฐานใบกลม ปลายใบแหลมสั้น ขอบใบเรียบ ก้านใบยาว ๐.๕-๒.๕ ซม. แผ่เป็นปีกแคบๆ ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นช่อสั้นๆ ซึ่งอาจมีได้ถึง ๗ ดอก ที่ปลายกิ่งหรือที่ซอกใบ ดอกสีขาว กลีบเลี้ยงโคนติดกัน ปลายแยกเป็น ๔-๕ กลีบ มีขนปกคลุม กลีบดอกมี ๕ กลีบ สีขาว รูปไข่ยาว ปลายแหลมสั้น กว้าง ๒.๕-๕ มม. ยาว ๗-๑๒ มม. มีเกสรตัวผู้ ๑๘-๒๐ อัน ก้านเกสรตัวผู้ยาว ๒-๓ มม. รังไข่กลม ผลกลม เปลือกบาง เรียบ วัดขนาดผ่าศูนย์กลางได้ ๓.๕-๕ ซม. สีเขียว เมื่อสุกสีเหลือง เมล็ดกลมรี มีหลายเมล็ด

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่า น้ำมะนาวมีรสเปรี้ยว ผสมกับเกลือและน้ำตาลทรายแดง จิบเป็นยาแก้ไอ ขับเสมหะ กินเป็นยาฟอกเลือด กัดเถาดานในท้อง ล้างเสมหะในคอ

เมล็ดมะนาว มีรสขม เอามาคั่วแล้วบดเป็นผง หรือต้มน้ำดื่ม แก้ซางเด็ก แก้เม็ดยอดในปาก เป็นยาขับเสมหะ แก้ไข้ แก้อาเจียน และแก้พิษฝีภายใน

ราก มีรสจืดเย็น มีสรรพคุณเป็นยาแก้ไข้ แก้ไข้กลับ ไข้ซ้ำ ถอนพิษผิดสำแดง ฝนกับเหล้าทาแก้ปวดฝี แก้พิษอักเสบ

ใบมะนาว มีรสปร่า แพทย์ตามชนบทใช้ใบมะนาว ๑๐๘ ใบต้มน้ำดื่มเป็นยากัดฟอกเสมหะ ฟอกโลหิตระดูสำหรับสตรี

ผิวมะนาว ใช้เป็นยาแก้ท้องขึ้นท้องเฟ้อ แก้ลมวิงเวียน แก้ปวดท้อง จุกเสียดแน่น เป็นยาขับเสมหะ แก้เบื่ออาหาร

***มะนาวอีกชนิดหนึ่ง เป็นของเทศ มีถิ่นกำเนิดแถบภาคเหนือของอินเดีย แต่ปลูกมากแถบประเทศบริเวณทะเลเมดิเตอร์เรเนียน เรียก มะนาวเทศ หรือ มะนาวฝรั่ง มีชื่อสามัญว่า “Lemon” เป็นผลของพืชที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Citrus limon(L.) Burm. f. ผลกลมยาว หรือกลมรี ส่วนขั้วนูนเป็นตุ่ม ขนาดกว้าง ๔-๗ ซม. ยาว ๙-๑๔ ซม. เมื่อแก่ผิวมีสีเหลืองเป็นมัน ผิวนอกขรุขระเล็กน้อย มะนาวเทศนี้ฝรั่งใช้มาก ทั้งใช้ปรุงแต่งรสชาติอาหารและใช้เป็นยา

น้ำมันระเหยง่ายที่บีบจากผิวสดของมะนาวเทศโดยวิธีไม่ใช้ความร้อน เรียก “น้ำมันมะนาวเทศ” (Lemon Oil) มีองค์ประกอบหลักเป็น “ดี-ลิโมนีน” (d-limonene) ราวร้อยละ ๙๐ น้ำมันนี้ใช้ทั้งเป็นยาและเป็นสารปรุงแต่งกลิ่น***

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์