ระบบประสาทสาขาของปลา

By -

เป็นเส้นประสาทที่แยกออกมากจากระบบประสาทส่วนกลาง และจะแตกกิ่งก้านสาขาไปทั่วร่างกาย ได้แก่ เส้นประสาทสมอง และเส้นประสาทที่แยกออกมาจากไขสันหลัง เส้นประสาทสมองที่ออกมาจากสมองตามลำดับจะมีชื่อเรียกโดยเฉพาะ เส้นประสาทไขสันหลังที่ออกมาตามลำดับก็มีเลขกำกับอยู่เช่นกัน แต่ชื่อเฉพาะจะไม่มีทุกเส้น จะแบ่งการทำงานของประสาทส่วนนี้เป็น 2 กลุ่ม คือ

1. กลุ่มประสาทรับความรู้สึก จะส่งกระแสประสาทไปยังศูนย์กลาง

2. กลุ่มประสาทมอเตอร์ สัญญาณจากสมองจะถูกส่งไปยังจุดหมายปลายทาง และยังแบ่งกลุ่มมอเตอร์ออกเป็น

-ระบบประสาทที่อยู่ในอำนาจจิตใจ (voluntary or somatic nervous system) มีหน้าที่ส่งสัญญาณไปยังกล้ามเนื้อลาย

-ระบบประสาทที่อยู่นอกอำนาจจิตใจ (involuntary or autonomic nervous system) ต่อมต่างๆ และกล้ามเนื้อเรียบในร่างกายที่ไม่สามารถใช้ความคิดยับยั้งได้ จะถูกกระตุ้นหรือยับยั้งการทำงานด้วยกระแสประสาทนี้ เช่น บังคับกล้ามเนื้อเรียบในท่ออาหารให้มีการบีบตัว บังคับการหยุดเต้นของหัวใจ ระบบนี้จะมีเส้นประสาทซิมพาธีติค และพาราซิมพาธีติค เป็นส่วนประกอบ มัดเส้นใยประสาทของระบบประสาทนี้เรียกว่า เส้นประสาท ตัวเซลล์ประสาทเรียกว่า แกงเกลีย(ganglia)หรือปมประสาท

ระบบประสาทซิมพาธีติค เมื่อมีสื่อมากระตุ้นระบบนี้จะทำหน้าที่แบบกะทันหัน เช่น อัตราการเต้นของหัวใจเพิ่มขึ้น และหน้าที่บทบาทของส่วนอื่นก็จะลดลง เมื่อปลาถูกจับจะเห็นระบบนี้ทำงานเด่นชัด ซึ่งมันจะสามารถว่ายน้ำและดิ้นรนได้แรงกว่าปกติ

ระบบพาราซิมพาธีติค ระบบนี้จะควบคุมหรือกระตุ้นให้ระบบซิมพาธีติคหยุดยั้งการทำงาน เช่น การย่อยอาหาร และทำให้ร่างกายกลับสู่สภาวะปกติ

เส้นประสาทสมอง(cranial nerves)
ในปลามีเส้นประสาททั้งหมด 10 คู่ ซึ่งเป็นคู่ที่ 1-10 เส้นประสาทคู่ที่ 0 จะมีในปลาปากกลมบางชนิดด้วย เส้นประสาทคู่นี้จะอยู่หน้าหรือบนคู่ที่ 1 การให้หมายเลข 0 เพราะเป็นเส้นประสาทที่พบหลังจากให้หมายเลขเส้นประสาทคู่อื่นครบแล้ว เส้นประสาทสมองในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมจะมีอยู่ 12 คู่ แต่คู่ที่ 0 จะไม่มี

เส้นประสาทสมองที่ออกมาจากทางด้านบนและด้านท้องจะเป็นเช่นเดียวกับในสัตว์ชั้นต่ำกว่าพวกแอมฟิออกซัส คือจะแยกออกจากกัน ซึ่งเป็นคุณสมบัติของบรรพบุรุษ เส้นประสาทตาคู่ที่ 2 ดูคล้ายกับว่าเป็นส่วนที่ยื่นออกมาจากสมอง แต่ก็ไม่น่าจะเป็นเส้นประสาทสมอง และดูคล้ายว่าเส้นประสาทสมองคู่ที่ 1 และ 0 จะไม่ใช่เส้นประสาทที่แยกสาขามาจากสมอง แต่น่าจะแยกมาจากส่วนของประสาทภายในเซลล์เยื่อบุจมูกมากกว่า

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 0 มีขนาดเล็ก มีชื่อเรียกว่า เทอมินัล(terminal nerve) เกิดมาจากนิวโรพอร์ ทางด้านท้องของเทเลนเซฟาลอน ทอดขนานกับเส้นประสาทสมองคู่ที่ 1

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 1 มีชื่อเรียกว่า ออลแฟคตอรี(olfactory nerve) ทำหน้าที่รับกลิ่นมาจากจมูก เข้าไปยังส่วนเทเลนเซฟาลอน

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 2 มีชื่อเรียกว่า ออพติค(optic nerve) ทำหน้าที่รับความรู้สึกจากตามาไขว้เข้าที่สมองส่วนไดเอนเซฟาลอน

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 3 มีขนาดเล็ก มีชื่อเรียกว่า มอเตอร์ออคิวไล โอคิวโลมอเตอร์ หรือโอติค แยกออกมาจากด้านท้องของสมองตรงส่วนใต้ของออพติคโลบ เป็น 4 สาขา คือ แอนทีเรียเรคตัส ซูพีเรียเรคตัส อินฟีเรียเรคตัส และอินฟีเรียออบรีค มีหน้าที่ไปเลี้ยงกล้ามเนื้อตา

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 4 เป็นเส้นประสาทที่มีขนาดเล็ก มีชื่อเรียกว่า โทรเคลียร์ หรือพาธีติคัส(trochlear or patheticus) เป็นส่วนที่ออกมาจากด้านหลังของสมองบริเวณรอยต่อระหว่างมีเซนเซฟาลอนกับมีเทนเซฟาลอน ทำหน้าที่เลี้ยงกล้ามเนื้อตา ซูพีเรียออบลีค

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 5 มีชื่อเรียกว่า ไตรเจมินัล(trigeminal) เป็นส่วนที่ออกมาจากด้านข้างของ เมดัลลาออบลองกาตา มีอยู่ 3 เส้นที่เป็นสาขาย่อยคือ

1. ซูเปอฟิเชียล ออฟธัลมิค บรานช์(superficial ophthalmic branch) ทำหน้าที่ไปเลี้ยงผิวหนังบริเวณปลายจมูก

2. แมกซิลลารีบรานช์ (maxillary branch) ทำหน้าที่เลี้ยงกล้ามเนื้อขากรรไกรบน

3. แมนดิบูลาบรานช์(mandibular branch) ทำให้ปากมีการเปิด-ปิดได้ เพราะไปเลี้ยงกล้ามเนื้อขากรรไกรล่าง

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 มีชื่อเรียกว่า แอบดูเซนส์(abducens) เส้นประสาทนี้จะออกจากบริเวณด้านหน้าท้องของ เมดัลลาออบลองกาตา เพื่อไปเลี้ยงกล้ามเนื้อตา โพสทีเรียเรคตัส

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 7 มีชื่อเรียกว่า เฟเซียล(facial) มีสาขาย่อย 4 เส้นที่ออกมาจากเส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 มีหน้าที่ไปเลี้ยงส่วนของ หัว ปาก เพดานปาก และใต้ตา

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 8 มีลักษณะสั้น แต่มีขนาดใหญ่ มีชื่อเรียกว่า ออดิตอรี หรืออะคูสติค(auditory or acoustic) เป็นส่วนที่ออกมาจากสมองและเข้าไปโดยตรงในกล่องหู

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 9 ออกต่อมาจากสมองคู่ที่ 8 และทอดมาตามกระดูกอ่อนใต้หู มีชื่อเรียกว่า กลอสโซ-ฟาริงเจียล(glosso-pharyngeal) มี 2 สาขาย่อย เพื่อไปเลี้ยงกระดูกเหงือก และฮัยออยด์อาร์ช

-เส้นประสาทสมองคู่ที่ 10 เป็นเส้นประสาทสมองคู่สุดท้าย มีชื่อเรียกว่า นิวมากูสติค หรือวากัส(pneumagoustic or vagus) จะมีสาขาย่อยแยกออกไปเลี้ยงขอบเหงือก หัวใจ กระเพาะอาหาร และเส้นข้างตัว

เส้นประสาทไขสันหลัง(spinal nerves)
เป็นเส้นประสาทที่ออกมาทางด้านบนและด้านท้องของไขสันหลัง แยกเป็นคู่ซ้าย-ขวา เส้นประสาททางด้านบนและด้านท้องของแลมเพรย์จะไม่รวมตัวกัน แต่ในปลาทั่วไปเส้นประสาททั้งคู่จะเชื่อมกันเป็นเส้นเดียว และมีหน้าที่สั่งงานและรับความรู้สึกไปพร้อมกัน

เส้นที่แยกมาจากทางด้านท้อง จะมีไฟเบอร์แอกซอนของเซลล์ประสาทสั่งงานประกอบอยู่ มีหน้าที่ควบคุมให้กล้ามเนื้อลำตัวและกล้ามเนื้อครีบมีการทำงาน นอกจากนี้ การทำงานของอวัยวะภายในยังมีส่วนของไฟเบอร์ของระบบประสาทอัตโนมัติควบคุมอยู่

เส้นประสาทที่กำเนิดจากทางด้านบน จะมีแอกซอนประกอบอยู่ มีหน้าที่ในการรับความรู้สึกแล้วส่งไปที่จุดหมายปลายทาง

ประสาทไฟเบอร์ทางด้านท้องของปลาฉลามด็อกฟิชที่โตเต็มวัย มีอยู่ประมาณ 350 เส้น แต่ในปลาม้าลายจะมีประสาทไฟเบอร์ของแอกซอนทางด้านท้องถึง 100 เส้น แม้จะมีขนาดเล็กกวาหลายสิบเท่า เส้นประสาทนี้จะออกจากไขสันหลังและแทรกอยู่ระหว่างมัดกล้ามเนื้อ มีไฟเบอร์จากแอกซอนของเซลล์ประสาทสั่งงานประกอบอยู่ภายใน เพื่อควบคุมมัดกล้ามเนื้อที่อยู่ติดกัน

ในปลาฉลาม แลมเพรย์ และปลากระดูกแข็ง เมื่อสมองของมันถูกทำลาย ความรู้สึกของปลาพวกนี้จะไม่หมดไปทันที มันยังคงว่ายน้ำแบบช้าๆ ต่อไปได้อีกหลายชั่วโมงด้วยการควบคุมของไขสันหลัง

ที่มา: จากหนังสือเรื่อง มีนวิทยา
เรียบเรียงโดย: สุภาพร สุกสีเหลือง
ภาควิชาชีววิทยา
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ