ลูกฝ้าย

By -

ลูกฝ้ายเป็นเมล็ดของต้นฝ้าย(cotton plant) หลายชนิดและสายพันธุ์ ในสกุล Gossypium (ชื่อสกุล “Gossypium” มาจากภาษาอารบิก แปลว่า “สิ่งที่นุ่มและคล้ายไหม” จัดอยู่ในวงศ์ Malvaceae เช่น Gossypium hirsutum L., Gossypium herbaceum L., Gossypium barbadense L. จัดเป็นพืชทางการค้าที่สำคัญชนิดหนึ่งของโลกเมล็ดฝ้าย

ฝ้ายชนิดที่ปลูกมากในบ้านเราเป็นชนิด Gossypium hirsutum L. เป็นไม้เล็กกึ่งไม้พุ่มขนาดเล็ก อายุปีเดียว สูง ๑-๑.๕๐ เมตร ลำต้นตั้งตรง มีขนละเอียดหนาแน่น แตกกิ่งก้านสาขาไม่มากนัก ก้านอ่อนและยอดอ่อนมีขนสั้นๆ เมื่ออายุมากขึ้นขนจะหลุดหายไป ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับกัน รูปไข่กว้าง กว้างและยาว ๘-๑๓ ซม. ขอบใบเว้าเป็นแฉก ๓-๗ แฉก รอยเว้าลึกไม่ถึงกลางใบ ฐานใบรูปหัวใจ ดอกออกเป็นดอกเดี่ยว ออกที่ซอกใบหรือที่ปลายกิ่ง สีเหลืองอ่อนเปลี่ยนเป็นสีเหลืองแกมชมพู เมื่อบานเต็มที่แล้ว กลีบเลี้ยงมี ๓ กลีบ รูปหัวใจ ขอบมีรอยหยัก ๖-๗ หยัก ส่วนยาวราว ๓ เท่าของส่วนกว้าง กลีบดอกมี ๕ กลีบ สีเหลืองตรงกลางสีม่วงอ่อน มีเกสรตัวผู้มาก ก้านเกสรตัวผู้ติดกันเป็นหลอดกลมหุ้มเกสรตัวเมียตั้งแต่โคนถึงปลายสุด รังไข่มี ๕ ห้อง ก้านเกสรตัวเมียรวมกันเป็นแท่งยาว ปลายแยกเป็น ๕ แฉก ผลเรียก “สมอฝ้าย” เป็นผลแห้ง มี ๓-๔ พู เมื่อผลแก่จะแตกออกตามรอยพู ๓-๔ รอย ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก เมล็ดสีน้ำตาล มีขนปกคลุม ๒ ชั้น ชั้นหนึ่งยาว มีจำนวนมาก อีกชั้นหนึ่งเป็นขนสั้นและมีจำนวนน้อยฝ้าย

ขนจากเมล็ดที่เรียก “ปุยฝ้าย” นั้นใช้ทอเป็นเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มต่างๆ เมื่อเอามาทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากสิ่งสกปรกและสารพวกไขมัน ฟอกสีให้ขาวสะอาดแล้วทำให้ปราศจากเชื้อ จะได้ “สำลี”(Purified Cotton) ซึ่งใช้ประโยชน์มากทางการแพทย์

เปลือกรากฝ้าย(cotton root bark) ที่เก็บมาใหม่ๆ แล้วทำให้แห้ง แพทย์ตามชนบทใช้เปลือกรากปรุงเป็นยาขับประจำเดือนและยาบีบมดลูกอย่างแรง หรืออาจใช้ในรูปสารสกัดเหลว(fluidextract) ของเปลือกรากที่เก็บมาสดๆ

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าลูกฝ้ายมีรสเมา เบื่อ ผสมกับน้ำมันยาง ทำเป็นยาลูกกลอน กินแก้โรคหนองใน ขับหนอง ทำให้หนองแห้ง

**น้ำมันที่ได้จากการบีบเมล็ดฝ้ายที่เอาเปลือกออกแล้วโดยใช้ความร้อนช่วย เรียก “น้ำมันเมล็ดฝ้าย”(cotton seed oil) ซึ่งเป็นน้ำมันกึ่งซักแห้ง เมื่อบีบออกมาใหม่ๆ จะได้น้ำมันค่อนข้างเหนียว สีค่อนข้างแดง หลังจากนำมาฟอกสีและกรองแล้วจะได้น้ำมันที่มีสีเหลืองอ่อน ไม่มีกลิ่น ไม่มีรส มีองค์ประกอบเป็นกลีเซอไรด์(glyceride) ที่มีกรดไขมันหลายชนิด เช่น กรดลิโลเลอิกราวร้อยละ ๔๕ กรดโอเลอิกราวร้อยละ ๓๐ กรดปาลมีติกราวร้อยละ ๒๐ ใช้ทำสบู่ ใช้เป็นตัวทำละลายยาฉีดบางชนิด ใช้ในอุตสาหกรรมทำสบู่ และใช้ปรุงอาหาร

กากที่ได้จากการบีบน้ำมันออกแล้ว เรียก “กากเมล็ดฝ้าย” (cotton seed cake) มีสารชื่อ “กอสสิปอล(gossypol) สารนี้มีฤทธิ์ยับยั้งการสร้างตัวอสุจิที่สมบูรณ์ ทำให้ผู้ชายเป็นหมันชั่วคราว แต่จะกลับคืนปรกติเมื่อหยุดกิน**

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์