สมอทั้ง ๓

By -

เป็นพิกัดยาที่ประกอบด้วยผลสมอ ๓ ชนิด คือ ผลสมอเทศ(Terminalia arjuna Wight and Arn.) ผลสมอไทย(Terminalia chebula Retz.) และผลสมอพิเภก [Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb.] บางตำราเรียก “ตรีสมอ”

โบราณว่ามีสรรพคุณแก้เสมหะบำรุงธาตุ แก้ไข้ ผายธาตุ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง

สมอเทศสมอเทศ
เครื่องยาที่เรียก “สมอเทศ” ที่มีขายในร้านขายยาในประเทศไทย เป็นของเทศ ส่วนมากมาจากอินเดีย ผลเล็กกว่าสมอไทย แต่มีเหลี่ยมมากกว่าสมอไทย ใช้ในยาไทยมากกว่าสมอไทย บางตำราเรียก “สมอชิต”

สมอเทศถูกส่งมาจากประเทศอินเดีย เพื่อจำหน่ายในร้านยาไทยปีละจำนวนมาก

สมอเทศเป็นผลแก่จัดของพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Terminalia arjuna Wight and Arn. ในวงศ์ Combretaceae พืชชนิดนี้พบขึ้นทั่วไปในประเทศอินเดียและศรีลังกา มีชื่อเรียกในภาษาสันสกฤต ภาษาฮินดี ภาษาเบงกาลี และภาษาอังกฤษ เหมือนกันว่า “อรชุน”(Arjun) มีปลูกในประเทศไทยนานแล้ว บางถิ่นเรียก “ต้นรกฟ้าขาว” อาจเป็นเพราะคล้ายต้นรกฟ้า

ต้นรกฟ้าขาวเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ สูงราว ๒๕-๓๐ เมตร โคนต้นมีพูพอน เปลือกเรียบ สีอมชมพูหรือสีขาวอมเขียว กิ่งอ่อนมีขนละเอียด ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงตรงกันข้ามหรือเกือบตรงกันข้าม รูปขอบขนานหรือรูปขอบขนานแกมรูปไข่กว้าง ๔-๗ ซม. ยาว ๗.๕-๑๕ ซม. โคนใบและปลายใบมน ก้านใบสั้นมาก ยาว ๖-๑๐ มม. มีต่อม ๑-๒ ต่อมที่ปลายต่อกับแผ่นใบ ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบหรือที่ปลายกิ่ง สีเขียวอมขาว มีกลิ่นหอมเหมือนน้ำผึ้ง ดอกย่อยสมบูรณ์เพศ ไม่มีก้านดอก กลีบเลี้ยงมี ๕ กลีบ เชื่อมติดกันเป็นหลอดติดกับรังไข่ กลีบดอกไม่มี เกสรตัวผู้มี ๑๐ อัน มี ๕ อันที่มักยาวกว่าและติดอยู่ด้านในหลอดกลีบเลี้ยง รังไข่เป็นชนิดอยู่ต่ำ มี ๑ ช่อง ผลเป็นแบบมีเมล็ดเดียว เมื่อแก่จะไม่แตก ยาว ๓.๕-๕ ซม. รูปไข่แกมรูปไข่กลับ มีครีบตามยาว ๕ ครีบ สีน้ำตาลอ่อนถึงแก่

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าสมอเทศมีรสเปรี้ยวฝาด มีรสเปรี้ยวจัดกว่าสมอไทย มีสรรพคุณเป็นยาระบายอ่อนๆ เป็นยาขับเสมหะ ขับลม รู้ถ่ายรู้ปิดเอง

บางทีใช้ร่วมกับสมอไทยและสมอพิเภก เป็นพิกัดยาที่เรียก “ตรีสมอ” หรือ “สมอทั้ง ๓”

สมอไทยสมอไทย
ต้นสมอไทยมีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Terminalia chebula Retz. ในวงศ์ Combretaceae ตำราบางเล่มเรียกผลว่า “สมออัพยา” มีชื่อสามัญว่า “Chebulic Myrobalan” อีสานเรียกต้นสมอไทยว่า “กกส้มมอ”

ต้นสมอไทยเป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงใหญ่ สูงราว ๒๐-๓๕ เมตร ลำต้นมักเปลา ตรง ไม่มีพูพอน หรือมีบ้างเล็กน้อย ในตอนที่ติดกับพื้นดิน เปลือกหนา สีน้ำตาลแก่ค่อนข้างดำ ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงกันข้ามหรือเกือบตรงกันข้าม รูปรี รูปไข่ หรือรูปไข่แกมรูปขอบขนาน ขนาดกว้าง ๑๐-๑๓ ซม. ยาว ๑๘-๒๘ ซม. ปลายใบเป็นติ่งแหลม โคนใบมนและมักเบี้ยวเล็กน้อย ขอบใบเรียบ บริเวณขอบใบใกล้ๆ โคนใบมีต่อมอยู่คู่หนึ่ง ขอบใบอ่อนมีขนสีน้ำตาลอ่อนอยู่หนาแน่นเรียงเป็นระเบียบ เนื้อใบหนา หลังใบสีเขียวจัด มีขนสีขาว ท้องใบสีจางกว่า คลุมด้วยขนนุ่ม สีน้ำตาลอ่อน เมื่อใบแก่ ขนด้านท้องใบจะร่วงหลุดไปหมดหรือเกือบหมด ก้านใบยาว ๑.๘-๒.๕ ซม. ดอกออกเป็นช่อยาว บริเวณแผลใบใกล้ปลายกิ่ง ช่อดอกไม่แตกแขนง ออกเป็นกระจุก กระจุกละ ๔-๗ ช่อ ปลายช่อจะห้อยลง ดอกย่อยมีขนาดเล็ก สีขาวนวลหรือสีเหลืองอ่อน มีกลิ่นหอม เป็นดอกสมบูรณ์เพศ เมื่อบานเต็มที่มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางราว ๓-๔ มม. กลีบเลี้ยงมี ๕ กลีบ โคนเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ด้านในมีขน ไม่มีกลีบดอก เกสรตัวผู้มี ๑๐ อัน เรียงเป็น ๒ แถวรอบรังไข่ รังไข่มี ๑ ช่อง ผลเป็นแบบมีเนื้อ รูปไข่กลับ รูปไข่ หรือรูปกระสวย กว้าง ๒-๓ ซม. ยาว ขนาดยาว ๓-๔ ซม. อาจเห็นมีเหลี่ยม ๕ เหลี่ยมหรือมากน้อยกว่า เรียบ มีเมล็ดแข็งเมล็ดเดียว

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่า ลูกอ่อนมีรสเปรี้ยว มีสรรพคุณเป็นยาระบาย แก้โลหิตในท้อง แก้น้ำดีพิการ แก้เสมหะพิการ

ลูกแก่มีรสฝาดเปรี้ยว ขมเล็กน้อย มีสรรพคุณแก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โลหิตในอุทร แก้น้ำดีพิการ เป็นยาระบาย รู้ถ่ายรู้ปิดเอง แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนภายใน แก้ลมจุกเสียด ถ่ายพิษไข้ คุมธาตุ แก้ไอ เจ็บคอ ขับน้ำเหลืองเสีย แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ดีพลุ่ง แก้อาเจียน บำรุงร่างกาย

ผลสมอแก่ดองกับน้ำมูตรโค ดื่มแก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ตามข้อ แก้อ่อนเพลีย

ผลสมอแก่แห้งบดเป็นผงโรยแผลเรื้อรัง

และว่าเนื้อลูกสมอมีรสฝาดเปรี้ยว มีสรรพคุณแก้บิด แก้ท้องผูก แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ แก้โรคเกี่ยวกับน้ำดี แก้โรคท้องมาน แก้ตับม้ามโต แก้อาเจียน แก้สะอึก แก้หืดไอ แก้ท้องร่วงเรื้อรัง

โบราณจัดลูกสมอไทยที่แก่จัดไว้ในพิกัดยา ๒ พิกัด คือ

๑. พิกัดตรีผลา มี ผลสมอไทย ผลสมอพิเภก และผลมะขามป้อม โบราณว่ามีสรรพคุณแก้ปิตตะ วาตะ เสมหะในกองธาตุ กองฤดู กองอายุ และกองสมุฏฐาน

๒. พิกัดตรีสมอ มี ลูกสมอเทศ ลูกสมอไทย และลูกสมอพิเภก โบราณว่ามีสรรพคุณแก้เสมหะ เป็นยาบำรุงธาตุ แก้ไข้ ผายธาตุ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง

ในตำราพระโอสถพระนารายณ์มีระบุให้ใช้สมอไทยสายพันธุ์ที่ให้ลูกแบบต่างๆ เช่น ยาขนานที่ ๘ ยาแก้ไฟธาตุเย็น เข้า “ผลสมอไท อันเป็นเหลี่ยม ๔ เหลี่ยม ๕ เหลี่ยม คอดังคอน้ำเต้า เนื้อเหลือง”

แสดงให้เห็นว่าโบราณรู้ว่าผลสมอไทยสายพันธุ์ต่างๆ ที่มีรูปและเหลี่ยมต่างกัน มีสรรพคุณต่างกัน ดังที่ได้บันทึกไว้ในตำราสรรพคุณยาที่สืบทอดมาแต่โบราณว่า

“…..จะกล่าวคุณแห่งสมอ ๗ ประการนั้นก่อนเป็นปฐม คือ
(๑) สมอชื่อ วิทยา ผล ๒ เหลี่ยม มีรสเย็นดังฟัก แก้สรรพพิษทั้งปวง
(๒) สมอชื่อ โรหิณี ผลกลม มีรสเปรี้ยวและหวานระคนกัน แก้เสมหะอันข้นแค่น
(๓) สมอชื่อ บุตรนา ผล ๓ เหลี่ยม มีรสฝาด แก้บิดมูกเลือด
(๔) สมอชื่อ อนุตตา ผล ๓ เหลี่ยม แต่เมล็ดนั้นเล็ก มีรสอันหวานเย็น แก้ไข้ ให้คลั่งแลบ้าดีเดือด
(๕) สมอชื่อ มุตตะกี ผล ๕ เหลี่ยม มีรสอันเปรี้ยวแลร้อน แก้ลมอันแน่นอยู่ในภาภีแลทรวงอก
(๖) สมอชื่อ อัพยา ผล ๖ เหลี่ยม มีรสอันขมแลร้อน แก้โลหิตโดยรอบคอบในอุทร
(๗) สมอชื่อ วิลันตา ผล ๗ เหลี่ยม สีเหลืองดังสีทอง มีรสอันหวานขมฝาดร้อน แก้จตุธาตุแลตรีสมุฏฐาน มีคุณอันเป็นมหันตคุณยิ่งนัก…”

สมอพิเภกสมอพิเภก
มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. ในวงศ์ Combretaceae บางถิ่นเรียก ลัน(เชียงราย) สมอแหน(ภาคกลาง) แหน แหนขาว แหนต้น(พายัพ) มีชื่อสามัญว่า “Beleric Myrobalan”

ต้นสมอพิเภกเป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูงประมาณ ๒๐-๓๕ เมตร เปลือกต้นสีเทาอมน้ำตาล หรือเป็นสีดำๆ ด่างๆ กระจาย กิ่งอ่อนมีขนปกคลุมประปราย ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงเวียนสลับกันเป็นกลุ่มอยู่ที่ปลายกิ่ง รูปรีแกมรูปไข่กลับ ขนาดกว้าง ๙-๑๕ ซม. ยาว ๑๓-๑๙ ซม. ก้านใบยาว ๔-๖ ซม. ที่บริเวณกึ่งกลางก้านใบมีต่อม ๑ คู่ ปลายใบมน หรือเป็นติ่งสั้นๆ ฐานใบสอบเข้าหากันเป็นรูปลิ่ม หลังใบมีสีเขียวจัด มีขนสีน้ำตาลอ่อน ท้องใบสีจางออกเทา มีขนนุ่ม ขนจะร่วงหลุดไปเมื่อใบแก่ ดอกออกเป็นช่อเดี่ยวๆ ที่ซอกใบหรือเหนือรอยแผลใบ ช่อดอกยาว ปลายช่อจะห้อยย้อยลง ยาว ๑๐-๑๕ ซม. ดอกตัวผู้จะอยู่ที่ปลายช่อ ส่วนดอกสมบูรณ์เพศจะอยู่ที่โคนช่อดอก ดอกย่อยไม่มีก้านดอก กลีบเลี้ยงมี ๕ กลีบ สีขาวค่อนข้างเหลือง เชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย มีขนทั่วไป เกสรตัวผู้มี ๑๐ อัน ซ้อนเป็น ๒ แถว ก้านเกสรยาวราว ๒-๓ มม. โคนก้านมีขนสีน้ำตาล รังไข่ค่อนข้างแป้น ภายในมี ๑ ช่อง ผลเป็นแบบมีเนื้อ แข็ง รูปกลมหรือรูปกลมรี ป่องกลาง ขนาดยาว ๒.๕-๓ ซม. กว้าง ๑.๕-๒ ซม. ไม่มีครีบ ผิวนอกปกคลุมด้วยขนสีน้ำตาลหนาแน่น มีเมล็ดแข็งเมล็ดเดียว

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าลูกอ่อนมีรสเปรี้ยว มีสรรพคุณแก้ไข้เพื่อเสมหะ ไข้เจือลม ขับลม ขับเสมหะ ว่าผลแก่มีรสเปรี้ยวฝาดสุขุม มีสรรพคุณแก้เสมหะ จุกคอ ทำให้ชุ่มคอ แก้โรคตา แก้ธาตุกำเริบ บำรุงธาตุ แก้ไข้ แก้ริดสีดวง

โบราณจัดลูกสมอพิเภกที่แก่จัดไว้ในพิกัดยา ๒ พิกัด คือ
๑. พิกัดตรีผลา มี ผลสมอไทย ผลสมอพิเภก และผลมะขามป้อม โบราณว่ามีสรรพคุณแก้ปิตตะ วาตะ เสมหะ ในกองธาตุ กองฤดู กองอายุ และกองสมุฏฐาน

๒. พิกัดตรีสมอ มี ลูกสมอเทศ ลูกสมอไทย และลูกสมอพิเภก โบราณว่ามีสรรพคุณแก้เสมหะ เป็นยาบำรุงธาตุ แก้ไข้ ผายธาตุ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์