สรรพคุณของขิง

By -

ขิงเป็นทั้งสมุนไพรและเครื่องเทศที่ชนชาติไทย จีน และอินเดียรู้จักใช้มาแต่โบราณ มีชื่อเรียกในภาษาสันสกฤตว่า “Sringavere” ฝรั่งเรียก “ginger” ได้จากพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Zingiber officinale Roscoe ในวงศ์ Zingiberaceaeขิง

ต้นขิงเป็นพืชขนาดเล็กที่มีอายุหลายปี สูง ๓๐-๙๐ ซม. มีเหง้าที่มีกาบใบบางๆ หุ้ม เปลือกนอกสีน้ำตาลแกมเหลือง เนื้อเหง้ามีสีนวล มีกลิ่นเฉพาะ ใบเป็นใบเดี่ยว ก้านใบแผ่เป็นกาบยาว แทงออกจากเหง้าเรียงเป็นวงซ้อนทับกันเป็นลำต้นเทียม ที่โคนลำต้นเทียมที่ต่อกับเหง้านั้นมีสีขาวนวลอมชมพู ใบเป็นใบเดี่ยวออกสลับกัน รูปขอบขนานแกมใบหอก ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ขนาดกว้าง ๑-๓ ซม. ยาว ๑๐-๒๕ ซม. ดอกออกเป็นช่อ ช่อดอกแทงขึ้นโดยตรงจากเหง้า ก้านช่อดอกยาว ๑๐-๒๐ ซม. มีใบประดับสีเขียวอ่อน ดอกย่อยไม่มีก้านดอกมีสีเหลือง ปลายกลีบเป็นสีม่วงแดง ผลเป็นผลแห้ง มี ๓ พู

ขิงที่นำมาใช้เป็นเครื่องเทศ นิยมใช้ทั้งสดและแห้ง ทั้งขิงอ่อนและขิงแก่ มักใช้ขิงที่ยังอ่อนอยู่ปรุงอาหารที่ไม่ต้องการรสเผ็ดร้อนมาก

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าขิงแห้งมีรสหวาน เผ็ด ร้อน มีสรรพคุณแก้ไข้ แก้ลม แก้จุกเสียด แก้เสมหะ บำรุงธาตุ แก้คลื่นเหียนอาเจียน ส่วนขิงสดมีรสหวาน เผ็ด ร้อน มีสรรพคุณแก้ปวดท้อง บำรุงธาตุ ขับลมในลำไส้ให้ผายลมและเรอ

ขิงมีองค์ประกอบเป็นชันน้ำมัน(oleoresin) อยู่ในปริมาณสูง อันเป็นสารที่ทำให้ขิงมีรสเผ็ดและมีกลิ่นหอม ถ้าสกัดชันน้ำมัน(oleoresin) นี้ด้วยตัวทำละลายบางชนิด จะได้ชันน้ำมันเกือบบริสุทธิ์ ซึ่งมีลักษณะข้นเหนียว สีน้ำตาลเข้ม มีกลิ่นฉุนและรสเผ็ดร้อน มีชื่อเรียกในทางการค้าว่า “gingerin”

สารที่ทำให้ขิงมีรสเผ็ดร้อน คือ สารจินเจอรอลส์(gingerols) หลายชนิด เช่น [3-6]-gingerols, [8]-gingerol, [10]-gingerol, [12]-gingerol

ในขิงมีน้ำมันระเหยง่ายราวร้อยละ ๑-๓ ปริมาณนี้จะขึ้นอยู่กับวิธีปลูกและช่วงเวลาที่เก็บเกี่ยว ในน้ำมันระเหยง่ายมีสาระสำคัญหลายชนิด เช่น (-)-zingiberene, (+)-ar-curcumene, (-)-β-sesquiphillandrene, E,E-α-farnesene สารเหล่านี้มีฤทธิ์ต้านเชื้อบักเตรีที่ทำให้เกิดหนอง ขับลม และแสดงฤทธิ์กระตุ้นการบีบตัวของกระเพาะอาหารและลำไส้

ปัจจุบันมีการใช้สารสกัดจากขิง ซึ่งมีสารองค์ประกอบหลักเป็นอนุพันธ์ของ 4-hydroxy-3-methoxyphenyl เช่น zingerone, gingerdiol, gingerdione, gingerols, shogaols เป็นยาบรรเทาอาการคลื่นไส้อาเจียน และบรรเทาอาการปวดเนื่องจากข้อเสื่อม ทั้งยังอาจช่วยลดการอักเสบและบวมของข้อ

Gingerin เป็นชันน้ำมัน(oleoresin) ที่ได้จากขิงโดยการสกัดด้วยตัวทำละลาย ชนิดที่เตรียมขายเป็นยานั้น ประกอบด้วยสารในกลุ่ม gingerols, shogaols และ zingerones เป็นหลัก

ชันน้ำมันที่เตรียมขึ้นมาใหม่ๆ จะมี gingerols เป็นหลัก แต่ถ้าทิ้งไว้นานจะมี shogaols เป็นตัวหลัก

ทั้ง shogaols และ zingerones ไม่ใช่สารผลิตภัณฑ์ธรรมชาติที่พบในขิง แต่เป็นสารที่เกิดขึ้นจากปฏิกิริยาเคมีในระหว่างการสกัดด้วยตัวทำละลาย สารทั้งสองนี้มีรสเผ็ดร้อนกว่า gingerols ดังนั้น gingerin ที่ดีควรมีสารทั้งสองชนิดนี้ในปริมาณที่ต่ำที่สุด

ขิงแห้ง
มีขิงที่พบขึ้นในป่าอีกชนิดหนึ่ง เรียก “ขิงแห้ง” เช่นกัน หรือบางถิ่นอาจเรียก “ขิงดา”(เชียงใหม่) หรือ “ขิงแมงดา” หรือ “ขิงแคลง” ขิงชนิดนี้ได้จากพรรณไม้ในสกุลเดียวกันกับขิง แต่ต่างชนิดกัน คือ Zingiber kerrii Craib มีรสเผ็ดร้อนเหมือนกับขิงบ้าน สรรพคุณที่ใช้ทางยาก็เหมือนกัน

ขิงแห้ง เป็นเครื่องยาที่ได้จากพืชในวงศ์ Zingiberaceae ยังไม่ทราบชื่อพฤกษศาสตร์ เครื่องยานี้หายาก มีปลูกบ้างตามบ้านหมอแผนโบราณ พืชที่ให้ “ขิงแห้ง” อาจมีหลายชนิด

ขิงแห้งที่มีขายตามร้านขายเครื่องยาสมุนไพรทั่วไป มักเป็นเหง้าขิง (Zingiber officinale Roscoe) ซึ่งบางตำราว่าใช้แทนกันได้ มีสรรพคุณเหมือนกัน

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์