สรรพคุณจากต้นบานเย็น

By -

ชื่อสามัญ Four-o’clocks, Marvel of Peru, False Jalap
ชื่อวิทยาศาสตร์ Mirabilis jalapa L.
ชื่อวงศ์ NYCTAGINACEAE
ชื่ออื่นๆ ตามยาม, จันยาม, จำยาม, ดอกสี่โมง, ดอกสายฝน, ดอกหุงข้าว, มะลิม่วงดอกบานเย็น

บานเย็น เป็นไม้ล้มลุกทรงพุ่มที่มีอายุได้หลายปี มีถิ่นกำเนิดในประเทศเม็กซิโก เปรู อเมริกากลาง และมีการกระจายพันธุ์ในบางพื้นที่ของอเมริกาใต้ ต่อมาได้ขยายพันธุ์ออกไปสู่หลายๆ ประเทศทั่วโลก นิยมปลูกเป็นไม้ประดับ เนื่องจากดอกมีสีสันสวยงาม ซึ่งภายในต้นเดียวกันหรือดอกเดียวกันจะมีได้หลายๆ สี

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น
เป็นไม้เนื้ออ่อน เปลือกลำต้นมีสีแดง กิ่งอ่อนเป็นสีเขียว แตกกิ่งก้านสาขาเป็นทรงพุ่มกว้างเตี้ยๆ มีความสูงประมาณ 1-1.5 เมตร เป็นพืชที่มีเหง้าหรือหัวใต้ดิน

ใบ
มีลักษณะเป็นรูปไข่ หรือรูปสามเหลี่ยม ออกสลับกันตามลำต้นเป็นคู่ๆ โคนใบตัดคล้ายรูปหัวใจ ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบมีสีเขียวเข้ม มีเส้นใบสีขาวหรือสีเหลืองอ่อนมองเห็นได้ชัดเจน มีขนอ่อนปกคลุมอยู่ประปรายทั่วไป ขนาดความกว้างของใบมีประมาณ 2-9 ซมง ยาวประมาณ 5-15 ซม. ก้านใบยาวประมาณ 1-4 ซม.

ดอก
ออกเป็นช่อรวมกันที่ปลายกิ่ง ในแต่ละช่อจะมีดอกอยู่ประมาณ 4-5 ดอก ดอกตูมจะมีลักษณะเป็นหลอดยาว ส่วนดอกที่บานเต็มที่จะมีลักษณะคล้ายรูปแตร มีเส้นผ่านศูนย์กลางของดอกประมาณ 3-5 ซม. ปลายแยกเป็น 5 กลีบ ที่ฐานดอกจะมีกลีบประดับรูประฆังยาวประมาณ 1-1.5 ซม. ติดอยู่ ก้านดอกสั้นมากหรืออาจไม่มี กลีบดอกยาวประมาณ 3-6 ซม. มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2.5-3 ซม. มีเกสรตัวผู้ยาวประมาณ 1 ซม. จำนวน 5 อัน มีอับเรณูรูปทรงกลม รังไข่เป็นรูปรี ก้านเกศรเพศเมียมีสีแดงยาวเท่าๆ กับเกสรเพศผู้ ปลายเกสรมีลักษณะเป็นตุ่ม แยกเป็นพูตื้นๆ ดอกมีทั้งที่เป็นสีขาว ชมพู ม่วง เหลือง ส้ม หรือมีหลายสีในดอกเดียวกัน หรือต้นเดียวกัน ซึ่งขึ้นอยู่กับแต่ละสายพันธุ์ ดอกมักจะบานในตอนบ่ายๆ จนถึงเช้า มีกลิ่นหอม สามารถให้ดอกได้ตลอดทั้งปี

ผลหรือเมล็ด
มีลักษณะเป็นรูปทรงกลมรี สีดำ เปลือกผลบาง ขรุขระ เป็นสันประมาณ 5 สัน ผลยาวประมาณ 0.5-0.9 ซม.

การขยายพันธุ์
ทำได้ด้วยวิธีการเพาะเมล็ด บานเย็นเป็นพืชที่ปลูกเลี้ยงได้ง่าย เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนที่มีความอุดมสมบูรณ์ และระบายน้ำได้ดี ต้องการความชื้นและน้ำในปริมาณปานกลาง สามารถปลูกได้ทั้งในกระถางและปลูกลงดิน หมั่นดูแลรักษาให้น้ำและปุ๋ยตามความเหมาะสม

ประโยชน์
-บานเย็นมีดอกสีสันสวยงามหลากหลายสีภายในต้นหรือดอกเดียวกัน ปลูกเลี้ยงง่ายทั้งในกระถางและในพื้นดิน เมื่อต้นมีอายุมากขึ้นก็สามารถเปลี่ยนสีของดอกได้ เช่น ชนิดที่มีดอกสีเหลืองจะค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีชมพูเข้ม และชนิดดอกสีขาวจะเปลี่ยนเป็นสีม่วงอ่อนๆ จึงนิยมปลูกเป็นไม้ประดับไว้ตามอาคารบ้านเรือน และในสถานที่ต่างๆ

-แป้งจากเมล็ดและรากสามารถใช้รักษาสิว ฝ้า และจุดด่างดำบนใบหน้า หรือใช้เป็นส่วนผสมในเครื่องสำอางชนิดต่างๆ ได้

-ดอกสามารถนำมาทำเป็นสีผสมอาหารได้

-เมื่อปลูกเป็นพืชคลุมดินในไร่ข้าวโพด ยาสูบ ฯลฯ จะช่วยป้องกันเชื้อไวรัสและเชื้อราที่จะเกิดกับพืชไร่ชนิดนั้นๆ ได้เป็นอย่างดี เนื่องจากในต้นบานเย็นจะมีสาร Mirabilis antiviral proteins (MAPs) อยู่

สรรพคุณทางยา
ราก-ใช้เป็นยาระบาย

หัว-เมื่อรับประทานจะออกฤทธิ์คล้ายยาชา ช่วยขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ แก้ไข้ตัวร้อน แก้อาเจียน แก้อาการทอนซิลอักเสบ แก้อาการบวมน้ำ แก้อักเสบ

ใบ-ใช้ตำพอกแก้อาการคัน รักษากลากเกลื้อน หรือพอกรักษาฝี แก้ต่อมน้ำเหลืองอักเสบ ใช้น้ำคั้นล้างบาดแผล แก้อาการปวดแสบปวดร้อน หรือแก้อาการฟกช้ำ ต้มน้ำดื่มช่วยขับปัสสาวะ

ดอก-แก้เป็นยาแก้อาเจียน

เมล็ด-ใช้แป้งในเมล็ดทารักษาแผลพุพองมีหนองให้หายได้เร็วขึ้น