สหัสคุณ

By -

คำ “สหัส” แปลว่า “หนึ่งพัน” สหัสคุณเป็นเครื่องยาที่ปัจจุบันย่อลงเป็น “หัสคุณ” (คำ “หัส” แปลว่า หัวเราะ การรื่นเริง)

เครื่องยาที่เรียก “สหัสคุณ” นี้ หมายถึง “สหัสคุณไท” หรือ “หัสคุณไท” อันเป็นพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Micromelum minutum (Forst. f.) Wight & Arn. ในวงศ์ Rutaceae

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่า
ราก มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตที่ข้นด้วยบุพโพ แก้ริดสีดวง

ต้น มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้ลมภายในให้กระจาย

เปลือกต้น มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตในลำคอและลำไส้ให้กระจาย

กระพี้ มีรสร้อน แก้โลหิตในลำไส้

ใบ มีกลิ่นหอม รสเผ็ดร้อน มีสรรพคุณแก้ลมที่เสียดแทง ยอกในข้อ แก้ไข้อันผอมเหลือง แลหืดไอ

ดอก มีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณแก้เสมหะให้ตก

ผล มีรสเผ็ดร้อน แก้คุณอันกระทำด้วยผมให้ตกเสีย

สหัสคุณทั้ง ๒
พิกัดเครื่องยาที่เรียก “สหัสคุณทั้ง ๒” มีสหัสคุณไท(หัสคุณไท) และสหัสคุณเทศ(หัสคุณเทศ)

สหัสคุณไท เป็นพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Micromelum minutum (Forst. f.) Wight & Arn. ในวงศ์ Rutaceae โบราณว่ารากมีรสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตที่ข้นด้วยบุพโพ แก้ริดสีดวง ต้นมีรสร้อน มีสรรพคุณแก้ลมภายในให้กระจาย เปลือกต้นมีรสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตในลำคอและลำไส้ให้กระจาย กระพี้มีรสร้อน แก้โลหิตในลำไส้ ใบมีกลิ่นหอม รสเผ็ดร้อน มีสรรพคุณแก้ลมที่เสียดแทง ยอกในข้อ แก้ไข้ผอมเหลือง หืด ไอ ดอกมีกลิ่นหอม รสร้น มีสรรพคุณแก้เสมหะ ผลมีรสเผ็ดร้อน แก้คุณอันกระทำด้วยผมให้ตกเสีย

สหัสคุณเทศ เป็นพืชที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Clausena excavate Burm. f. ในวงศ์ Rutaceae โบราณว่ารากมีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณขับเลือดและหนองให้ตก พอกแผลริดสีดวงและคุดทะราด ขับพยาธิ แก้โรคผิวหนัง กระจายเลือดลม เปลือกต้นมีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตในลำคอและลำไส้ให้กระจาย ใช้รมแก้ริดสีดวงจมูก กระพี้และแก่นมีรสร้อน แก้โลหิตในลำไส้ ขับลม ขับพยาธิไส้เดือน ใบมีกลิ่นหอม มีรสเผ็ดร้อน มีสรรพคุณแก้ลมอันผูกเป็นก้อนให้กระจาย แก้ลมอัมพฤกษ์อัมพาต ดอกมีรสร้อน มีสรรพคุณแก้เสมหะให้ตก ผลมีรสเปรี้ยวร้อน มีสรรพคุณฆ่าพยาธิที่เกิดจากไส้ด้วนไส้ลาม เป็นยาถ่าย

เมื่อใช้ร่วมกันในพิกัด “สหัสคุณทั้ง ๒” โบราณว่ามีรสร้อน มีสรรพคุณขับลมในท้อง แก้ริดสีดวง ผอมแห้ง แก้หืดไอ ขับเลือดและขับหนองให้ตก

สหัสคุณเทศสหัสคุณเทศ
สหัสคุณเทศเป็นพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Clausena excavata Burm. f. ในวงศ์ Rutaceae บางถิ่นเรียก ขี้ผึ้งแสนโสก(นครราชสีมา) ชะมัด(อุบลราชธานี) เฟี้ยฟาน หญ้าสาบฮิ้น หมี่(พายัพ) มะหรุย(ภาคใต้) ยม(ชุมพร) รุ้ย(กาญจนบุรี) สีสม หมอน้อย(ภาคกลาง) สมัดใบใหญ่ หัสคุณโคก(เพชรบูรณ์) สามเสือ(ชลบุรี) สามโสก(จันทบุรี) สำรุย(ยะลา) หวดหม่อน(ภาคกลาง พายัพ) หัสคุณ อ้อยช้าง(สระบุรี)

ต้นสหัสคุณเทศเป็นไม้พุ่ม แตกกิ่งก้านสาขามาก สูง ๑.๕๐-๔ เมตร กิ่งก้านมีขนสั้นๆ ที่บริเวณปลายกิ่ง ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับกัน มีใบย่อย ๑๕-๓๐ ใบ ใบย่อยรูปขอบขนานหรือรูปเคียว กว้าง ๑.๕-๔ ซม. ยาว ๓-๘ ซม. ท้องใบมีขนบางๆ โคนใบเบี้ยว ปลายใบแหลม ดอกออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ช่อดอกแยกแขนง มีดอกย่อยจำนวนมาก กลีบดอกสีขาวแกมเหลือง ผลเป็นแบบผลส้ม รูปกระสวย ขนาดเล็ก

ตำราสรรพคุณยาโบราณอธิบายสรรพคุณของส่วนต่างๆ ของต้นสหัสคุณเทศหรือหัสคุณไว้ดังนี้

ราก มีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณขับเลือดและหนองให้ตก พอกแผลริดสีดวงและคุดทะราด ขับพยาธิ แก้โรคผิวหนัง กระจายเลือดลม

เปลือกต้น มีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตในลำคอและลำไส้ให้กระจาย ใช้รมแก้ริดสีดวงจมูก

กระพี้และแก่น มีรสร้อน แก้โลหิตในลำไส้ ขับลม ขับพยาธิไส้เดือน

ใบ มีกลิ่นหอม มีรสเผ็ดร้อน มีสรรพคุณแก้ลมอันผูกเป็นก้อนให้กระจาย แก้ลมอัมพฤกษ์อัมพาต

ดอก มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้เสมหะให้ตก

ผล มีรสเปรี้ยวอ่อน มีสรรพคุณฆ่าพยาธิที่เกิดจากไส้ด้วนไส้ลาม เป็นยาถ่าย

สหัสคุณไทสหัสคุณไท
เป็นพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Micromelum minutum (Forst. f.) Wight & Arn. ในวงศ์ Rutaceae บางถิ่นเรียก กะม่วง สมุยช้าง หมุยช้าง(ยะลา) กาจับลัก จี้ปุกตัวผู้ จี้ย้อย มองคอง หญ้าสาบฮิ้น(พายัพ) คอมขน สามโชก(เชียงใหม่) ฉี้ ลิ้นชี่ สาบ แร้งสาบกา(จันทบุรี) ชะมุย(ชุมพร) ดอกสมัด สะแบก(อุบลราชธานี) เพี้ยฟานดง สมัดดง สมัดต้น สมัดใหญ่(เลย) มรุยช้าง(ตรัง) มุยขาว(ประจวบคีรีขันธ์) สมุย(สุราษฎร์ธานี) หมอน้อย(อุตรดิตถ์) หมุยขน(นครศรีธรรมราช) หวด(ลำปาง) หัสคุณ(สระบุรี)

ต้นสหัสคุณไทเป็นไม้ต้นขนาดเล็ก อาจสูงได้ถึง ๑๐ เมตร กิ่งอ่อนมีขนสั้นๆ สีเทา ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับกัน มีใบย่อย ๗-๑๕ ใบ ใบย่อยรูปไข่ กว้าง ๒-๔ ซม. ยาว ๓-๗ ซม. ผิวใบด้านบนเกือบเรียบหรือมีขนสั้นๆ ด้านล่างมีขนบางๆ ดอกออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง มีดอกย่อยจำนวนมาก ดอกย่อยมีกลีบดอกสีเขียวอ่อนหรือสีขาวแกมเหลือง ผลเป็นแบบผลส้ม รูปกระสวยหรือรูปไข่ มีขนาดเล็ก เมื่อสุกมีสีแดง

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่า
รากสหัสคุณไท มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตข้นด้วยบุพโพ แก้ริดสีดวง

ต้น มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้ลมภายในให้กระจาย

เปลือกต้น มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตในลำคอและลำไส้ให้กระจาย

กระพี้ มีรสร้อน แก้โลหิตในลำไส้

ใบ มีกลิ่นหอม รสเผ็ดร้อน มีสรรพคุณแก้ลมเสียดแทง ยอกในข้อ แก้ไข้ผอมเหลือง หืด ไอ

ดอก มีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณแก้เสมหะให้ตก

ผล มีรสเผ็ดร้อน แก้คุณอันกระทำด้วยผมให้ตกเสีย

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์