หอมแดง

By -

เป็นหัวของต้นหอมแดง มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Eleutherine Americana Merr. มีชื่อพ้อง Eleutherine palmaefolia (L.) Merr. ในวงศ์ Iridaceae บางถิ่นเรียก ว่านไก่แดง ว่านข้าว ว่านหมาก(พายัพ) ว่านเพลาะ(เชียงใหม่) ว่านหอมแดง(ภาคกลาง)หอมแดง

หอมแดงเป็นพืชขนาดเล็ก มีหัวใต้ดินรูปไข่ หัวมีเนื้อสีแดงเข้ม ลำต้นที่อยู่เหนือดินตั้งขึ้น โค้ง หรือเอนนอน แต่ปลายโค้งขึ้น ใบแทงขึ้นมากจากพื้นดิน รูปใบหอก จีบซ้อนกันคล้ายพัด กว้าง ๑-๒.๕ ซม. ยาว ๒๕-๖๐ ซม. ปลายใบแหลม โคนใบแคบ ขอบใบเรียบ ใบที่ออกตามลำต้นมีขนาดเล็ก ดอกออกเป็นช่อ ก้านช่อยาว ๒.๕-๔ ซม. ตั้งตรงหรือโค้ง กาบหุ้มดอกมี ๒-๑๐ อัน ซ้อนกันอยู่ที่ซอกใบใกล้ยอด ยาว ๑๒-๑๖ มม. สีเขียว ดอกมี ๔-๑๐ ดอก ก้านดอกยาว ๑-๑.๕ ซม. อยู่ในกาบหุ้มดอก ดอกมีกลีบดอก ๖ กลีบ เรียงเป็น ๒ วง รูปขอบขนาน รูปไข่กลับ หรือรูปช้อน กว้าง ๑.๕-๓.๕ ซม. กลีบที่อยู่วงในมีขนาดเล็กกว่ากลีบที่อยู่วงนอก เกสรตัวผู้มี ๓ อัน สีเหลืองสด ติดอยู่ที่โคนกลีบดอก ก้านเกสรไม่ติดกัน ผลรูปขอบขนาน หัวตัด มี ๓ ช่อง เมล็ดรูปรี อัดกันแน่น

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าหัวหอมแดงมีรสร้อน มีสรรพคุณขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้

แพทย์ตามชนบทใช้หัวตำสุมกระหม่อมเด็กแก้หวัด

***หอมแดงนี้ชาวนาภาคอีสานปลูกไว้ที่มุมคันนาเพื่อบูชาเจ้าแม่โพสพ บางถิ่นจึงเรียก “ว่านข้าว” ก็มี คงเพราะชาวบ้านเชื่อว่าว่านนี้ช่วยให้ข้าวในนาเจริญงอกงาม***

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์