แก่นจันทน์

By -

แก่นจันทน์ที่ใช้ในตำรับนี้เป็นแก่นของ “จันทน์หิมาลัย” อันเป็นไม้เทศ ที่ฝรั่งเรียกว่า “Sandal wood” หรือ “White sandal wood” ได้จากพืชกึ่งปรสิตในวงศ์ Santalaceae ที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Santalum album L.จันทน์หิมาลัย

พืชชนิดนี้เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูงราว ๖-๑๐ เมตร ไม่ผลัดใบ เปลือกต้นเรียบ สีน้ำตาลอมเทา ใบเป็นใบเดี่ยวออกตรงข้ามกัน ไม่มีหูใบ มีก้านใบยาวราว ๑ ซม. แผ่นใบรูปไข่ หรือรูปไข่แกมขอบขนาน หรือรูปใบหอก เรียบ ยาวราว ๓-๗ ซม. ดอกออกเป็นช่อสั้น ออกที่ปลายกิ่ง หรือที่ซอกใบและกิ่ง ดอกย่อยมีขนาดเล็ก กลีบดอกติดกัน รูปชามโคม ปลายแยกเป็น ๔ แฉก เมื่อบานใหม่ๆ สีฟางข้าว นานเข้าเปลี่ยนเป็นสีแดงอมม่วง ผลกลม ขนาดราวเมล็ดถั่ว เมื่อแก่จัดสีเกือบดำ ภายในมีเมล็ดเพียงเมล็ดเดียว

พืชนี้ปลูกมากทางตอนใต้ของอินเดีย ตั้งแต่เมืองไมซอร์ถึงเมืองมัทราส เป็นการผูกขาดของรัฐบาล เมื่อพืชนี้โตเต็มที่คือมีอายุราว ๒๐-๔๐ ปี จะถูกโค่นต้นลอกเปลือกและกระพี้ออก เหลือแต่แก่นแล้วจึงตัดออกเป็นท่อนๆ หรือทำเป็นชิ้นเล็กๆ เพื่อส่งขายต่อไป

แก่นจันทน์ที่มีขายในเมืองไทยส่วนมากมาจากอินเดีย

“แก่นจันทน์” หรือ “ไม้จันทน์” ที่ได้จากแก่นจันทน์หิมาลัยนี้ ใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพพระเจ้าแผ่นดินและเจ้านายที่เป็นเชื้อพระวงศ์ชั้นสูงตามโบราณราชประเพณี ปัจจุบันหายากขึ้น ทั้งยังเป็นของเทศ จึงใช้ไม้จันทน์ที่เป็นไม้พื้นเมืองของไทยแทน คือ “จันทน์ชะมด” หรือ “จันทน์พม่า” ซึ่งเป็นไม้ต้นที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Mansonia gagei Drumm. ในวงศ์ Sterculiaceae

และที่เรียกว่า “ดอกไม้จันทน์” ที่ใช้ในงานศพนั้น เดิมใช้ไม้จันทน์หิมาลัยนี้ แต่ต่อมาในสมัยหลังๆ ไม้ชนิดนี้หายากมาก ดอกไม้จันทน์ที่ใช้ในการเผาศพจึงทำโดยใช้ไม้อื่น คือ ด้ามทำด้วยไม้ไผ่ ตัวดอกบางทำด้วยไม้ฉำฉา

ไม้จันทน์ที่ได้จากจันทน์หิมาลัยนี้ ยังใช้ในการสำเร็จโทษเจ้านายชั้นสูงที่ทำความผิด ซึ่งตามโบราณราชประเพณีนั้น จะเอาผู้ที่จะถูกสำเร็จโทษใส่ถุงแดง แล้วทุบด้วยไม้จันทน์จนสิ้นชีวิต

ตำราสรรพคุณยาโบราณไทยว่า แก่นจันทน์มีรสขม หอม ร้อน ใช้แก้ไข้ แก้ดีกำเริบ แก้กระสับกระส่าย ตาลาย

ชาวฮินดูใช้ไม้จันทน์เป็นยาขม ยาเย็น ยาฝาดสมาน แก้ไข้ แก้อาการกระหายน้ำ เอาไม้จันทน์มาบดเป็นผงผสมในยาทาแก้โรคไฟลามทุ่ง โรคผื่นคันเรื้อรัง และแก้อาการอักเสบ

แก่นจันทน์นี้เมื่อนำมากลั่นด้วยไอน้ำจะได้น้ำมันระเหยง่าย เรียก “น้ำมันจันทน์” (Sandal wood oil หรือ Santal oil) ราวร้อยละ ๒-๕ น้ำมันนี้มีองค์ประกอบหลักเป็น α-santalol และ β-santalol (รวมกันราวร้อยละ ๙๐-๙๗) น้ำมันนี้มีสีเหลืองอ่อน มีกลิ่นหอม เคยใช้เป็นยาฆ่าเชื้อในทางเดินปัสสาวะ ใช้ผสมในเครื่องหอมและสบู่ เช่น น้ำอบไทย สบู่

เนื้อไม้ยังใช้ทำเครื่องประดับ แกะสลักเป็นพระพุทธรูป ตัวเอกในเรื่องรามเกียรติ์ และทำของที่ระลึกต่างๆ เช่น พัด

แก่นจันทน์หรือไม้จันทน์นี้ยังอาจได้จากพืชในสกุลเดียวกันอีกหลายชนิด เช่น Santalum yasi Seem. ของหมู่เกาะฟิจิ(Fiji)

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์