แสมทะเล

By -

พืชที่เรียก “แสม” (อ่าน “สะ-แหม”) นั้น หมายถึงพืชหลายชนิดในสกุล Avicennia วงศ์ Avicenniaceae เป็นพืชที่ขึ้นในป่าชายเลน (Mangrove forest) หรือริมทะเล พืชที่เรียก “แสมทะเล” จึงอาจหมายถึง “แสม” ได้หลายชนิด เพราะทุกชนิดขึ้นในป่าชายเลน หรือริมทะเล พืชพวกนี้แขกมลายู เรียก “พีพี” มีหมู่เกาะแห่งหนึ่งในทะเลอันดามัน ซึ่งขึ้นกับจังหวัดกระบี่ เรียก “หมู่เกาะพีพี” ตามที่คนพื้นเมืองเรียก เนื่องจากมีพืชพวกนี้ขึ้นอยู่มาก ในหมู่เกาะนี้มีอยู่เกาะหนึ่ง เรียก “พีพีเล” ซึ่งหมายถึง “แสมทะเล” นั่นเอง

แสมที่พบในประเทศไทยมีอย่างน้อย ๓ ชนิด คือแสมทะเล

๑. ชนิดที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Avicennia alba Bl. มีชื่อถิ่นหลายชื่อ เช่น พีพีเล(ตรัง) แสม แสมขาว(ภาคกลาง) แหม แหมเล(ภาคใต้) ชนิดนี้เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ขึ้นในป่าพรุหรือป่าชายเลน เปลือกเรียบ ใบเป็นใบเดี่ยว รูปใบหอกแกมรูปรี ขนาดกว้าง ๑.๕-๔ ซม. ยาว ๕-๑๐ ซม. ปลายใบแหลม โคนใบแคบ ขอบใบเรียบ แผ่นใบหนา ด้านบนเกลี้ยง ด้านล่างสีขาวเป็นปุย ก้านใบยาว ๐.๕-๑.๕ ซม. ยกเว้นขณะที่เป็นต้นอ่อน ก้านใบจะสั้นมาก ดอกออกเป็นกระจุก ดอกมีขนาดเล็ก ใบประดับเล็ก รูปกลม ด้านหลังมีขนยาว กลีบเลี้ยงมี ๕ แฉก กลีบดอกเป็นกรวยสั้นๆ ปลายแยกเป็น ๔ แฉก สีเหลือง เกสรตัวผู้มี ๔ อัน อยู่ตรงปลายกรวยกลีบดอก รังไข่มี ๔ ช่อง ผลเป็นผลแห้ง รูปไข่ ปลายเป็นจะงอย ขนาดกว้างราว ๑ ซม. ยาวราว ๒ ซม. มีขนสีน้ำตาล

๒. ชนิดที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Avicennia marina Forssk. มีชื่อถิ่นหลายชื่อ เช่น ปีปีดำ(ภูเก็ต) แสมทะเล(ภาคกลาง) มีชื่อสามัญว่า Olive Mangrove ชนิดนี้เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ขึ้นในป่าพรุหรือป่าชายเลน เปลือกเรียบ ใบเป็นใบเดี่ยว รูปไข่แกมรูปรี ขนาดกว้าง ๒-๓.๕ ซม. ยาว ๔-๗ ซม. ปลายใบมักมนกลม โคนใบแคบ ขอบใบเรียบ แผ่นใบหนา ด้านบนเกลี้ยง ด้านล่างเป็นปุยขาว ก้านใบยาว ๐.๕-๑.๕ ซม. เป็นครีบเล็กน้อยจากโคนใบ ดอกออกเป็นกระจุก ดอกมีขนาดเล็ก ใบประดับโค้งกลับ กลีบเลี้ยงมี ๕ แฉก มีขน กลีบดอกยังไม่เคยเห็น เกสรตัวผู้มี ๔ อัน อยู่ตรงปลายกรวยกลีบดอก เกสรตัวเมียมี ๔ ช่อง ผลเป็นผลแห้ง รูปทรงกลม ขนาดผ่าศูนย์กลางราว ๑.๕ ซม.

๓. ชนิดที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Avicennia officinalis L. มีชื่อสามัญว่า White Mangrove ชนิดนี้เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ขึ้นในป่าพรุหรือป่าชายเลน เปลือกเรียบ ใบเป็นใบเดี่ยว รูปไข่กลับ ขนาดกว้าง ๒-๔ ซม. ยาว ๔-๙ ซม. ปลายใบมนกลม โคนใบสอบ ขอบใบเรียบ แผ่นใบหนา ด้านบนเป็นมัน ด้านล่างเกลี้ยง ก้านใบยาว ๐.๕-๑.๒ ซม. ดอกออกเป็นกระจุก ดอกมีขนาดเล็ก ใบประดับโค้งกลับ กลีบเลี้ยงเกลี้ยงหรือมีขนเล็กน้อย มี ๕ แฉก รูปไข่ กลีบดอกเป็นกรวยสั้นๆ ปลายแยกเป็น ๔ แฉก เกสรตัวผู้มี ๔ อัน อยู่ตรงปลายกรวย กลีบดอก รังไข่มี ๔ ช่อง ผลเป็นผลแห้ง รูปไข่ แบน ปลายเป็นจะงอย ขนาดกว้างราว ๑.๕ ซม. ยาวราว ๓ ซม. ปลายเป็นจะงอย มีขนสีน้ำตาล

แพทย์โบราณว่า แก่นแสมทะเลมีรสเฝื่อน ขม แก้ลมในกระดูก แก้กระษัย และขับโลหิต

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์