โกษฐ์กระดูก

By -

เป็นเครื่องยาที่ได้จากรากแห้งของพืชที่มีชื่อพฤกษศาสตร์ว่า Saussurealappa Clarke ในวงศ์ Compositae มีชื่อพ้องหลายชื่อ ดังนี้ Aucklandialappa Dcne., Aucklandia costus Falconer, Aplotaxis auriculata DC. และ Aplotaxis lappa Decne มีชื่อการค้าว่า “Kuth Root” มีชื่อสามัญว่า “Costus” จีนเรียก “บักเฮียง” (แต้จิ๋ว) หรือ “มู่เซียง” (แมนดาริน)โกษฐ์กระดูก

พืชที่ให้โกษฐ์กระดูกนี้เป็นพืชเฉพาะถิ่นในที่ชื้นทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือของป่าหิมพานต์ ในแคว้นกัษมิระ(Cashmir) ของอินเดีย ที่สูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง ๒,๕๐๐-๔,๐๐๐ เมตร

พืชชนิดนี้เป็นพืชขนาดเล็กอายุหลายปี สูง ๑-๒ เมตร มีรากที่คงทนขนาดใหญ่ และอาจยาวได้ถึง ๖๐ ซม. ลำต้นมีขนปกคลุม ใบใหญ่ บาง รูปคล้ายสามเหลี่ยม ก้านใบแผ่ออกเป็นปีก มีขนปกคลุม ขอบใบหยัก ดอกออกเป็นกระจุก ไม่มีก้าน ออกที่ซอกใบหรือที่ปลายยอด มีใบประดับสีม่วง รูปไข่แกมรูปใบหอก ปลายแหลมแข็ง กลีบดอกเป็นหลอด ยาวราว ๒ ซม. สีน้ำเงินม่วงถึงเกือบดำ ผลเป็นรูปโค้ง มีขนปกคลุม

รากของพืชชนิดนี้จะถูกขุดในฤดูใบไม้ร่วง ในราวเดือนกันยายนถึงเดือนตุลาคม เมื่อแห้งผิวจะเป็นร่องเล็กๆ มีกลิ่นหอมชวนดม รสเผ็ดร้อนส่วนใหญ่จะถูกส่งไปขายในประเทศจีนและประเทศแถบทะเลแดง

ในโกษฐ์กระดูกมีองค์ประกอบเป็นน้ำมันระเหยง่ายราวร้อยละ ๐.๓-๓ ซึ่งมีองค์ประกอบหลักเป็น aplotaxene ราวร้อยละ ๒๐, dihydrocostus lactone ราวร้อยละ ๑๕, costic acid ราวร้อยละ ๑๔, costus lactone ราวร้อยละ ๑๐, castol ราวร้อยละ ๗ เป็นต้น นอกนั้นเป็นองค์ประกอบอื่นๆ อย่างละเล็กอย่างละน้อย มีอินูลิน(Inulin) อยู่ในปริมาณสูง ในรายร้อยละ ๑๘ ของน้ำหนักแห้ง มีอัลคาลอยด์, saussurine และสารอื่นๆ อีกหลายอย่าง

ทั้งในประเทศจีนและอินเดียใช้โกษฐ์กระดูกบดเป็นผง สูบแทนฝิ่น ผงโกษฐ์กระดูกนอกจากจะใช้เป็นเครื่องเทศ เป็นยาฆ่าเชื้อ ยาฝาดสมาน เป็นยาหลักสำหรับทำขี้ผึ้งฝาดสมาน สำหรับเรียกเนื้อในแผลเรื้อรังและแผลกลาย และเป็นยาชูกำลังในผู้ป่วยที่เป็นอหิวาตกโรค แล้วยังใช้สระผม กล่าวกันว่าจะช่วยทำให้ผมสีดอกเลากลับดำได้อีกครั้ง ใช้เป็นยาปราบหนอนที่กินหญ้าและขนสัตว์ ใช้ผสมทำเทียนอบ ทำธูปหอม ใช้ผสมกับชะมดเชียงเป็นยาแก้ปวดฟัน พวกฮินดูใช้โกษฐ์กระดูกเป็นยาชูกำลัง ใช้แก้ไอ แก้ท้องเสีย แก้โรคผิวหนัง และเป็นยากระตุ้นความกำหนัด หมอมุสลิมใช้เป็นยาขับปัสสาวะ ขับพยาธิ แก้ไข้จับสั่น แก้ไอกรน และแก้โรคเข้าข้อ

ตำราสรรพคุณยาโบราณของไทยว่า โกษฐ์กระดูกมีรสขม หวาน มัน ระคนกัน รู้แก้เสมหะและลม แก้หืด หอบ แก้ลมในกองเสมหะ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น บำรุงกระดูก

โกษฐ์ชนิดนี้เป็นโกษฐ์ชนิดหนึ่งในพิกัดยาไทยที่เรียก โกษฐ์ทั้งเจ็ด (สัตตโกษฐ์) และโกษฐ์ทั้งเก้า (เนาวโกษฐ์)

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์