โกษฐ์เขมา

By -

คำ “เขมา” เป็นภาษาเขมร แปลว่า “ดำ” โกษฐ์เขมาเป็นเครื่องยาที่ได้จากเหง้าแห้งของพืชในสกุล Atractylodes วงศ์ Compositae หลายชนิด เช่น โกษฐ์เขมา
Atractylodes lancea (Thunb.) DC.,
Atractylodes macrocephala Koidz.,
Atractylodes lyrata Sieb. et Zucc.,
Atractylodes chinensis Koidz.,
Atractylodes japonica Koidz.,
Atractylodes koreana Nakai ที่มีถิ่นกำเนิดทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศจีนและแมนจูเรีย ประเทศญี่ปุ่นและเกาหลี

พืชที่ให้โกษฐ์เขมาชนิด Atractylodeslancea (Thunb.) DC. เป็นพืชขนาดเล็ก อายุหลายปี สูงราว ๓๐-๗๐ ซม. ลำต้นตั้งตรง ใบใกล้โคนต้นเรียงสลับกัน อาจมีหรือไม่มีก้านใบ แผ่นใบรูปรีถึงรูปใบหอกยาวราว ๔ ซม. กว้าง ๑-๑.๕ ซม. แผ่นใบอาจเว้าเป็น ๓-๗ แฉกหรือไม่แตกเป็นแฉก ขอบใบจักเป็นฟันปลาและมีหนาม ดอกเป็นดอกช่อออกเป็นกระจุกแบบหัว(head) ที่ปลายกิ่ง ดอกย่อยที่สมบูรณ์เพศมีกลีบดอกเป็นหลอด สีขาว แต้มสีม่วงเล็กน้อย ชนิดนี้จีนเรียก “ชังตุ๊ก”(แต้จิ๋ว) หรือ “ชางจู๋” (แมนดาริน)

พืชที่ให้โกษฐ์เขมาชนิด Atractylodes macrocephala Koidz. เป็นพืชขนาดเล็กอายุหลายปี สูง ๓๐-๖๐ ซม. ลำต้นตั้งตรง ไม่มีขน แตกกิ่งที่ด้านบนของต้น ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับกัน มีก้านใบ แผ่นใบอาจเว้าลึกเป็น ๓-๕ แฉก แต่แฉกปลายจะใหญ่ที่สุด ขอบใบจักเป็นฟันปลาและเป็นหนาม ดอกเป็นดอกช่อ ออกเป็นกระจุกแบบหัว(head) ที่ปลายกิ่ง แต่มีขนาดใหญ่กว่าชนิดแรก ดอกย่อยที่สมบูรณ์เพศมีกลีบดอกเป็นหลอด มีสีม่วง ชนิดนี้จีนเรียก “แป๊ะตุ๊ก”(แต้จิ๋ว) หรือ “ป๋ายจู๋” (แมนดาริน)

โกษฐ์เขมาที่มีขายในท้องตลาดเป็นเหง้าแห้งที่มีลักษณะค่อนข้างกลม ที่รูปยาวก็มีบ้าง บางอันก็มีแฉกแยกออกไป ผิวเป็นตะปุ่มตะป่ำคล้ายผิวมะกรูด มีสีน้ำตาลแกมดำ (จึงได้ชื่อว่า “โกษฐ์เขมา”) บางอันก็มีรากยื่นออกมาบ้าง มีกลิ่นหอม (บางตำราจึงเรียก “โกษฐ์หอม”) เมื่อฝานหัวออกใหม่ๆ จะมีสีขาวมอที่ด้านใน ที่ผิวจะมีสีเหลือง ในเนื้อในจะมีแต้มสีแสดของชันยางอยู่ประปรายทั่วไป ส่วนนี้เมื่อละลายด้วยสุราอย่างแรง จะให้ยาดองเหล้าสีเหลือง

ตำราสรรพคุณยาโบราณว่าโกษฐ์เขมามีกลิ่นหอม รสร้อน ใช้เป็นยาบำรุงธาตุ เป็นยาบำรุง ใช้แก้โรคเข้าข้อ แก้โรคในปาก เป็นยาเจริญอาหาร ยาขับปัสสาวะ แก้โรคในปากในคอ ระงับอาการหอบ แก้หวัดคัดจมูก แก้ไข้ แก้ลมตะกัง แก้เหงื่อออกมาก แก้ไข้รากสาดเรื้อรัง

โกษฐ์เขมามีน้ำมันระเหยง่าย มีวิตามินเอและวิตามินดีในปริมาณสูง เป็นเครื่องยาที่จีนนิยมใช้มาก เข้ายาจีนมากขนาน

โกษฐ์นี้เป็นโกษฐ์ชนิดหนึ่งในพิกัดยาไทยที่เรียก โกษฐ์ทั้งห้า (เบญจโกษฐ์) โกษฐ์ทั้งเจ็ด(สัตตโกษฐ์) และโกษฐ์ทั้งเก้า (เนาวโกษฐ์)

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์