ไม้ฉำฉา

By -

ไม้ฉำฉาที่ใช้เป็นเครื่องยาอย่างหนึ่งในตำราพระโอสถพระนารายณ์นั้น ยังไม่ทราบแน่ว่าเป็นไม้ของพืชชนิดใด ตำราสรรพคุณยาโบราณบันทึกไว้ว่า เปลือกฉำฉามีรสฝาด แก้โรคในปาก เช่น ปากเปื่อย เหงือกบวม ปวดฟัน ห้ามโลหิตตกใน แก้ริดสีดวงทวารหนัก แก้ท้องร่วง เมล็ดแก้กลากเกลื้อนและโรคเรื้อน ใบมีรสเย็น มีสรรพคุณดับพิษดอกฉำฉา

พรรณไม้ที่คนไทยเรียก “ฉำฉา” หรือ “ซำซา” นั้น มีอยู่หลายชนิด ที่สำคัญมี

ซำซา หรือ ฉำฉา(เลย) ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Bridelia ovate Decne.

ฉำฉา(นครสวรรค์) ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Broussonetia papyrifera (L.) Vent.

ฉำฉา(ภาคกลาง) ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Kleinhovia hospital L.

ฉำฉา(พายัพ) ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Samanea saman(Jacq.) Merr. เป็นต้น

พืชสองชนิดหลังนี้เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ เพิ่งนำเข้ามาปลูกในประเทศไทย เชื่อว่าไม่น่าจะก่อนรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ไม่ควรเป็น “ไม้ฉำฉา” ที่บันทึกไว้ในตำราพระโอสถพระนารายณ์

ยังมี “ไม้ฉำฉา” ที่ใช้ทำลังใส่น้ำมันก๊าดส่งมาทางเรือจากต่างประเทศในสมัยก่อน พบว่าไม้ที่ใช้ทำลังเหล่านี้เป็นไม้เนื้ออ่อนที่ได้จากพืชพวกสน(Conifers) หลายชนิดของต่างประเทศ

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันมักรู้จักกันว่า “ต้นฉำฉา” เป็นพืชที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Samanea saman(Jacq.) Merr. ในวงศ์ Leguminosae เท่านั้น พืชชนิดนี้บางถิ่นเรียก ก้ามปู ก้ามกราม ก้ามกุ้ง จามจุรีแดง สำสา สารสา ตุ๊ดตู่ มีชื่อสามัญว่า “Rain Tree” เพราะเมื่อดอกบานจะสลัดน้ำกระเซ็นลงมาเป็นฝอยเล็กๆ คล้ายฝนตกหยิมๆ พืชชนิดนี้เป็นพืชพื้นเมืองของทวีปอเมริกาใต้เขตร้อน เพิ่งนำเข้ามาปลูกในประเทศไทยเพื่อใช้เลี้ยงครั่งในราวร้อยกว่าปีมานี่เอง

พืชชนิดนี้เมื่อนำเข้ามาปลูกในประเทศไทยใหม่ๆ เรียก “จามจุรีแดง” เพราะมีขนาดและรูปร่างดอกคล้ายดอกของต้น “จามจุรี” ซึ่งเป็นไม้พื้นเมืองของไทยที่อยู่ในวงศ์เดียวกันมาก จะต่างกันที่ดอกจามจุรีแดงมีสีแดงชมพู ต่อมาเรียกกันสั้นลงด้วยสำคัญผิด โดยคำ “แดง” นั้นหายไป ชื่อจึงไปซ้ำกันกับ “ต้นจามจุรี” ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Albizia lebbeck Benth. นอกจากนั้น เมื่อต้นจามจุรีแดงนี้บังเอิญมีโรคพืชลงไปที่กิ่งและใบจนเป็นสีเหลืองไปหมด จึงมีผู้เรียกเพี้ยนไปอีกเป็น “จามจุรีสีทอง”

ต้นจามจุรีเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ดอกสีนวล เกสรสีขาวปลายเขียว แล้วค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีเหลืองและสีเหลืองเข้มขึ้นเมื่อจะโรย พืชชนิดนี้มีชื่อเรียกตามถิ่นต่างๆ อีกหลายชื่อ เช่น พฤกษ์ ซิก ซึก กะซิก กาแซ ก้านฮุ้ง ตุ๊ด ตุ๊ก พญากะบุก มะขามโคก มะรุมป่า กรีด ถ่อนนา

เปลือกต้นมีสรรพคุณเป็นยาฝาดสมาน แก้ท้องร่วง เมล็ดเป็นยาแก้กลาก เกลื้อน ใช้แก้เยื่อตาอักเสบ เป็นยาเย็น ใช้ดับพิษ

ที่มา:จากตำราพระโอสถพระนารายณ์
โดย: ชยันต์ พิเชียรสุนทร, แม้นมาส ชวลิต และ วิเชียร จีรวงส์